Tag Archives: καταστήματα κράτησης

Το Σωφρονιστικό σύστημα & οι κυβερνητικές παρεμβάσεις

“Το Σωφρονιστικό σύστημα & οι κυβερνητικές παρεμβάσεις”

 

Συζήτηση στον τηλεοπτικό σταθμό Blue Sky.

16-12-2019

Σας ευχαριστούμε θερμά για τα πολλά μηνύματά σας που λαμβάνουμε από χθες βραδυ. Συνεχίζουμε με δύναμη, πάντα. Σε πολύ δύσκολα μονοπάτια ασφαλώς, με πολυσύνθετα προς διερεύνηση ζητήματα αλλά με θέληση να αναδειχθούν καίριες πτυχές τους και να στόχο την ενημέρωση του κοινού.

Leave a comment

Filed under Ζητήματα Εγκληματολογίας, Ζητήματα Κοινωνικά

Θερμές ευχαριστίες στο Blue Sky για τη φιλοξενία

Ευχαριστώ θερμά τον τηλεοπτικό σταθμό Blue Sky, τη Σοφία Μίντζια και τον Μανώλη Σταυρακάκη για τη φιλοξενία στην εκπομπή “Αστυνομία και Κοινωνία”.

Πραγματικά μια πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση για τις φυλακές έλαβε χώρα στη σημερινή εκπομπή και χαίρομαι πολύ που μου δόθηκε η δυνατότητα να συμμετάσχω σε αυτήν.

Ελπίζω να αναδείξαμε ορισμένα, κρίσιμης σημασίας  ζητήματα  που αφορούν τα καταστήματα κράτησης της σύγχρονης εποχής, με στόχο την ενημέρωση του κοινού.

Με τον κ. Ευτύχη Φυτράκη, πρώην Γενικό Γραμματέα Αντεγκληματικής Πολιτικής, ποινικολόγο και Διδάσκων στο ΕΑΠ, που ήταν επίσης καλεσμένος στην εκπομπή, είχαμε κάνει την  περσινή χρονιά τη συνέντευξη για τον θεσμό των αγροτικών φυλακών στην Ελλάδα (μία επίσης πολύ ενδιαφέρουσα θεματική) στο postmodern.gr οπότε είχαμε την ευκαιρία, έστω και λίγο να τα πούμε πριν από την έναρξη της εκπομπής, εστιάζοντας κυρίως σε γλωσσικά ζητήματα και φυλακές.

(Βλ.σχετικά http//www.postmodern.gr/o-thesmos-ton-agrotikon-fylakon-stin-ellada-synenteyxi-me-ton-g-g-antegklimatikis-politikis-eytychi-fytraki/)

Ασφαλώς, αναλυτικά μέσα από την αρθρογραφία  αλλά και στο πλαίσιο των μαθημάτων μας στο Κεντρο Μελέτης του Εγκλήματος θα εξετάσουμε όλα αυτά τα σημαντικά θέματα που συζητήθηκαν στην εκπομπή, γιατί οι διαστάσεις που λαμβάνουν είναι  αναμφίβολα πολυσύνθετες.

Ήδη ετοιμάζεται επόμενη δημοσιογραφική παρουσίαση για ένα ζήτημα υψηλού εγκληματολογικού ενδιαφέροντος.

Συνεχίζουμε δυναμικά και σε πολύ εντατικούς ρυθμούς!

Leave a comment

Filed under Ζητήματα Εγκληματολογίας, Ζητήματα Κοινωνικά

Η μικροκοινωνία των κρατουμένων

“Η μικροκοινωνία των κρατουμένων: διερεύνηση” στο bloko.gr

Βλ. σχετικά http://www.bloko.gr/2019/12/blog-post_616.html

Συνεχίζουμε τη διερεύνηση των θεμάτων μας για τις φυλακές.

Leave a comment

Filed under Ζητήματα Εγκληματολογίας, Ζητήματα Κοινωνικά

Μεταχείριση κρατουμένων, επιστροφή στην κοινωνία και ενσωμάτωση

Η «επιστροφή» στην ελεύθερη/ευρύτερη κοινωνία των ατόμων που έχουν εκτίσει την ποινή τους, αναμφίβολα, συνιστά ένα φλέγον ζήτημα που προβληματίζει εντόνως ως προς τη βαθύτερη ουσία του αλλά και τον τρόπο με τον οποίο αυτή η επιστροφή μπορεί να επιτευχθεί, ειδικά εάν δεν υπάρχει μία κατάλληλη και συστηματική προετοιμασία κατά τη διάρκεια του εγκλεισμού και εάν τα τείχη που χωρίζουν την κοινωνία από τη φυλακή (αν και τεχνητά γιατί εκ των πραγμάτων μετά από κάποιο χρονικό διάστημα αυτοί οι άνθρωποι επιστρέφουν στην κοινωνία), ορθώνονται ακόμα πιο ψηλά.

Η «κοινωνική ένταξη», η «επανένταξη», ή αλλιώς «κοινωνική ενσωμάτωση» των αποφυλακισθέντων απασχολεί και προβληματίζει με τα υψηλά ποσοστά υποτροπής, σε διεθνές επίπεδο.

Η θεωρία «αποχής από το έγκλημα»/desistance theory κερδίζει, διεθνώς, έδαφος και εξηγεί τη διαδικασία κατά την οποία οι αποφυλακισθέντες, μετά την έκτιση της ποινής τους μπορούν να επιστρέψουν στην κοινωνία «καθαροί», δηλαδή να απέχουν από την παραβατική και εγκληματική δράση. Συγκεκριμένοι παράγοντες, ασφαλώς, επιδρούν στην ψυχοσύνθεση του εγκληματία και τον κρατούν μακριά από το έγκλημα, σύμφωνα με την εν λόγω θεωρία. Οι κυριότεροι παράγοντες μπορούν να συνοψιστούν στα ακόλουθα δύο σημεία:

 Ηλικία: Σύμφωνα με έρευνες, ειδικά οι νέοι σε ηλικία παραβάτες μεγαλώνοντας δύναται να απέχουν από την εγκληματική δράση, με την κατάλληλη παρέμβαση. Στα μέσα της δεκαετίας του 1980 έρευνες έδειξαν ότι η ηλικία κατά την οποία είναι πιο πιθανό το άτομο να διαπράξει μια παραβατική δραστηριότητα (peak age) ήταν τα μετεφηβικά χρόνια, κυρίως λόγω της πίεσης των συνομηλίκων/ peer pressure και της “επανάστασης” των νέων σε κάθε μορφή εξουσίας και κανόνα.

 Σταθερότητα στη ζωή: Η σταθερή ζωή και κυρίως η σταθερή εργασία βοηθάει σε μεγάλο βαθμό τον παραβάτη να εστιάσει την προσοχή του σε κάτι πιο δημιουργικό και να μείνει μακριά από την εγκληματική δράση. Παράλληλα, του δίνει τη δυνατότητα να διευρύνει τους φιλικούς του κύκλους και κατ’ επέκταση να αναπτύξει μια διαφορετική κοινωνική ζωή.

Ένα άτομο που, με την αποφυλάκισή του, δεν θα έχει ένα υποστηρικτικό οικογενειακό περιβάλλον ούτε μία σταθερή εργασία, είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα επιστρέψει στη φυλακή. Σημαντικό επομένως να υπάρξει κοινωνική μέριμνα του αποφυλακισθέντα αλλά και της οικογένειάς του, όπου υπάρχει οικογένεια, γιατί ο ίδιος μπορεί να μην είναι σε θέση, αμέσως μετά την αποφυλάκιση, να κρατήσει μία σταθερή εργασία αλλά είναι σημαντικό εκείνη την περίοδο να λάβει υποστήριξη από την οικογένειά του.

Όσον αφορά τώρα τον εγκλεισμό μέσα στη φυλακή, η σωφρονιστική παρέμβαση στον κρατούμενο είναι επίσης ένα φλέγον ζήτημα που απασχολεί τη διεθνή επιστημονική κοινότητα.

«Αποτελεί παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων η σωφρονιστική παρέμβαση, ιδίως σε άτομα που δεν την επιθυμούν ή, αντίθετα, κρίνεται αναγκαία γιατί μέσω της προσπάθειας αναμόρφωσής τους μπορεί να τους δοθεί η δεύτερη ευκαιρία; Πώς, όμως, μπορεί να γίνει η αναμόρφωση σε ένα άτομο που δεν αντιλαμβάνεται καν την ποινική αλλά ούτε και κοινωνική απαξία της πράξης του;».

Τα συγκεκριμένα και πολλά ακόμα ερωτήματα μας απασχόλησαν και σήμερα, στο πλαίσιο του μαθήματός μας με την εκπαιδευτική ομάδα στο Κέντρο Μελέτης του Εγκλήματος. Η διαπίστωση της ομάδας ήταν ότι η σωφρονιστική παρέμβαση -μέσω εκπαίδευσης και εργασίας- είναι πολύτιμη, γιατί τουλάχιστον δείχνεις έναν άλλο δρόμο, δίνεις μία εναλλακτική, ανοίγεις μία «πόρτα» στη σκέψη που για πολλούς ανθρώπους ποτέ πριν δεν είχε ανοίξει. Τους δείχνεις, ουσιαστικά, έναν δρόμο διαφορετικό στον οποίο κάποιοι θα θελήσουν και θα τολμήσουν να μπουν και γι’ αυτό είναι σκόπιμο να επιμείνουμε στην έννοια του “σωφρονισμού”, με ένα βαθύτερο όμως περιεχόμενο που αφορά το να δώσεις την επιλογή μέσα από την ανάδειξη και άλλων τρόπων έκφρασης και σκέψης. Να δείξεις ότι υπάρχουν και άλλες εναλλακτικές στη ζωή και ασφαλώς ο καθένας μας, στη συνέχεια, επιλέγει την πορεία που θα ακολουθήσει.

Το έγκλημα, σαφώς, δεν εκριζώνεται από τις κοινωνίες, γιατί «έγκλημα» και «κοινωνία» είναι δύο έννοιες συνυφασμένες μεταξύ τους, αλλά μέσα από ουσιαστικές παρεμβάσεις, οι οποίες βέβαια είναι αναγκαίο να ξεκινήσουν εκτός φυλακής, στο πλαίσιο της οικογένειας και του σχολικού περιβάλλοντος, μπορεί τελικά να αποδεχθεί ότι η έννοια της «δεύτερης ευκαιρίας» είναι εφικτή και αξίζει να δώσουμε έμφαση σε αυτήν, έχοντας συγκεκριμένο στόχο και μέσο υλοποίησής της.

Όσον αφορά τώρα την έννοια της «μεταχείριση κρατουμένων» που διερευνήσαμε στο σημερινό μας μάθημα στο ΚΕ.Μ.Ε. συνιστά μία έννοια πολυσύνθετη, με βαθιές ρίζες. Ιστορικά, «γεννήθηκε» στα μέσα του 19ου αιώνα, γιατί εκείνη την περίοδο είχαν αρχίσει να πραγματοποιούνται αξιόλογες προσπάθειες για τη μεταρρύθμιση των φυλακών και τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης, υπό την επίδραση των ιδεών του Διαφωτισμού. Έκτοτε, η μεταχείριση απασχόλησε έντονα τους αρμόδιους φορείς και τους ειδικούς επιστήμονες που αναζήτησαν τρόπους και μέσα για να καταστεί πιο ανθρώπινη.

Στηρίζομαι στον διαδεδομένο ορισμό ότι «η μεταχείριση συνεπάγεται τόσο την υποχρέωση των εγκλείστων να εκτίσουν την ποινή τους, υπαγόμενοι σε ένα συγκεκριμένο καθεστώς διαβίωσης, όσο και την υποχρέωση των ιθυνόντων να εξασφαλίσουν στους κρατούμενους όλα όσα προβλέπονται από τον νόμο σχετικά με την ασφάλεια, τη διατροφή, την ενδιαίτηση, την υγεία και γενικά τα αναγκαία που αφορούν τη διαβίωσή τους μέσα στη φυλακή τους». Υπό αυτή την έννοια, η μεταχείριση «περιλαμβάνει το σύνολο των μεθόδων και μέσων δράσης που εφαρμόζεται στους δράστες εγκληματικών πράξεων, μετά την αναγνώριση της ενοχής τους από τα δικαστήρια».

Η μεταχείριση των φυλακισμένων εξυπηρετεί περισσότερους από ένα σκοπούς, ως κύριους ή συμπληρωματικούς. Μεταξύ αυτών, οι θεμελιώδεις σκοποί της συνίστανται στους ακόλουθους τέσσερεις:
• Πρώτον, προστασία της κοινωνίας με αχρήστευση του κρατουμένου και παρεμπόδισή του να δραπετεύσει και να υποτροπιάσει όσο διαρκεί η φυλάκιση.
• Ο δεύτερος σκοπός συνίσταται στην αποκατάσταση του εγκλήματος. Στηρίζεται στη δίκαιη και ανάλογη με τη βαρύτητα του εγκλήματος ποινή, στην ευθύνη του δράστη και τη μέριμνα για τα θύματα εγκληματικών ενεργειών.
• Τρίτον, αναμόρφωση των κρατουμένων, η οποία επιτυγχάνεται με εξατομικευμένη μεταχείριση, με τη βοήθεια ειδικών επιστημόνων (ψυχιάτρων, ψυχολόγων κ.λπ.).
• Τέταρτον, επανένταξη, διότι η παραμονή του καταδίκου στην ελεύθερη κοινωνία θεωρείται πολύ σοβαρή υπόθεση, αφού βάσει του μοντέλου της επανένταξης η εγκληματική συμπεριφορά δεν εκλαμβάνεται ως παθολογική και γι’ αυτό η στέρηση της ελευθερίας θεωρείται έσχατη λύση.

Η μεταχείριση των κρατουμένων δύναται να λάβει χώρα σε 3 περιβάλλοντα:
• Σε κλειστό περιβάλλον
• Σε ελεύθερο περιβάλλον
• Σε ανοιχτό περιβάλλον

Η μεταχείριση σε ελεύθερο περιβάλλον περιλαμβάνει τρεις σημαντικούς θεσμούς. Ο πρώτος είναι η αναστολή της ποινής, η οποία διακρίνεται σε δύο κατηγορίες: την απλή και υπό επίβλεψη.

Σύμφωνα με την απλή αναστολή της ποινής, «το δικαστήριο ορίζει τη μη εκτέλεση της ποινής, με την προϋπόθεση ότι ο καταδικασθείς σε ορισμένη περίοδο χρόνου (συνήθως 3 έως 5 χρόνια) που ονομάζεται χρόνος της αναστολής ή περίοδος δοκιμασίας, δεν θα τελέσει νέο έγκλημα.

Η επιβληθείσα ποινή εκτελείται σε περίπτωση που ο καταδικασθείς υποπέσει σε άλλο αδίκημα μέσα στο χρονικό διάστημα της δοκιμασίας. Μάλιστα, σε αυτή την περίπτωση είναι υποχρεωμένος να εκτίσει τόσο την ποινή της οποίας η εκτέλεση ανεστάλη όσο και την ποινή που του επιβάλλεται με τη νέα καταδίκη. Εάν όμως σε αυτό το διάστημα ο καταδικασθείς δεν διαπράξει νέο αδίκημα, η καταδίκη θεωρείται σαν να μην έχει απαγγελθεί. Ο θεσμός εφαρμόζεται σε άτομα που δεν έχουν υποστεί άλλη ποινική καταδίκη και εφόσον η ποινή που τους επέβαλε το δικαστήριο είναι σχετικά μικρή».

Από την άλλη πλευρά, έχουμε την αναστολή υπό επίβλεψη (probation). Σε αυτή την περίπτωση, «ο δικαστής αποφαίνεται μόνο σχετικά με την ενοχή, ενώ δεν προχωρά σε έκδοση απόφασης της ποινής. Επίσης, σε αντίθεση με την απλή αναστολή, ο δράστης τοποθετείται υπό την επίβλεψη και καθοδήγηση αρμοδίων οργάνων –επιμελητών- που τον βοηθούν να επανενταχθεί ομαλά στην κοινωνία. Τέλος, το δικαστήριο, αναστέλλοντας την επιβολή της ποινής, επιβάλλει στον δράστη την τήρηση ορισμένων όρων, π.χ. να κάνει μία ορισμένη εργασία, να μη συχνάζει σε ορισμένους τόπους, κ.λπ. Το όργανο που έχει αναλάβει την επίβλεψη παρακολουθεί εάν το υπό δοκιμασία άτομο συμμορφώνεται με τους κανόνες που του έχουν επιβληθεί.

Εάν όμως παραβιάσει κάποιον από αυτούς, μπορεί να παραπεμφθεί πάλι στο δικαστήριο, το οποίο έχει τη δυνατότητα να λάβει επιπρόσθετα μέτρα ή, εάν το κρίνει αναγκαίο, να ανακαλέσει την αναστολή και να προχωρήσει στην επιβολή της ποινής. Η απόλυση του καταδίκου υπό όρο συνιστά ένα σημαντικό σωφρονιστικό μέσο μεταχείρισης σε ελεύθερο περιβάλλον. Είναι αξιοσημείωτο ότι πρόκειται για τον παλαιότερο, για τη χώρα μας, θεσμό εναλλακτικής έκτισης της ποινής κατά της ελευθερίας (Ν. 811/1917 «περί προσωρινής απολύσεως των καταδίκων εκ των φυλακών»).

Οι ρίζες του συγκεκριμένου θεσμού ανάγονται στην Αγγλία. Κατ’ ουσίαν, προέκυψε από το θεσμό «της χάριτος» κατά την έκτιση της ποινής της εξορίας στις αποικίες. Ειδικότερα, το έτος 1791 χορηγήθηκε στον κυβερνήτη της νοτίου Ν. Ουαλίας το δικαίωμα να απονέμει χάρη στους κατάδικους που μεταφέρονταν στην Αυστραλία, με την προϋπόθεση να παραμείνουν στην αποικία. Ο εν λόγω θεσμός έφερε το όνομα conditional pardon, και αποσκοπούσε περισσότερο σε έναν πρακτικό σκοπό: τον αποικισμό της Αυστραλίας.

Μετά την εκτέλεση της ποινής και την απόλυση από τη φυλακή, η επίτευξη της ομαλής κοινωνικής επανένταξης αναδείχθηκε σε μείζον ζήτημα που απασχόλησε τους εγκληματολόγους.

Έτσι, γεννήθηκε ο τρίτος θεσμός που εφαρμόζεται σε ελεύθερο περιβάλλον, η μετά την εκτέλεση της ποινής προστασία (after care), η οποία όμως έφερε στην επιφάνεια σοβαρά νομοθετικά προβλήματα, όπως το εάν πρέπει να είναι υποχρεωτική ή προαιρετική ή εάν πρέπει να ανατεθεί σε δημόσιους ή ιδιωτικούς φορείς.

Ο πρώτος θεσμός που περιλαμβάνει η μεταχείριση σε ανοικτό περιβάλλον είναι η κράτηση σε ανοικτό σωφρονιστικό κατάστημα. Όπως υποδηλώνει το όνομά της, κύριο χαρακτηριστικό της είναι η οργάνωση και λειτουργία της φυλακής βάσει προτύπων, αξιών και κανόνων που ισχύουν στην ελεύθερη κοινωνία.
Ιστορικά, το 1891 καθιερώνεται το πρώτο κατάστημα ανοιχτής σωφρονιστικής μεταχείρισης στο Witzwill, κοντά στη Βέρνη.

Ο δεύτερος θεσμός αφορά την εξωτερική εργασία των καταδίκων. Σύμφωνα με αυτόν, ο κατάδικος μπορεί να ασκεί την επαγγελματική του δραστηριότητα ακολουθώντας τους όρους εργασίας των εργαζομένων που ζουν στην ελεύθερη κοινωνία.

Η βασική διαφορά εντοπίζεται στην υποχρέωση του τροφίμου να επιστρέφει στη φυλακή με την ολοκλήρωση της εργασίας του. Ωστόσο, ο θεσμός της εξωτερικής εργασίας προορίζεται για ένα συγκεκριμένο αριθμό καταδίκων που πληροί ορισμένες προϋποθέσεις, όπως να μην είναι υπότροπος και να μην εκτίει μακροχρόνιες ποινές. Στην Ελλάδα, ο Ν.3312/1950 προβλέπει την τοποθέτηση σε εξωτερική εργασία μόνο των κρατουμένων σε ανοικτά σωφρονιστικά καταστήματα.

Τέλος, αξίζει να αναφερθεί ότι η «ποινική» φυλακή, μέχρι την τελική καθιέρωση των σωφρονιστικών συστημάτων, ακολούθησε μία μακρά πορεία εξελικτικών φάσεων που διαφοροποιούνται εμφανώς μεταξύ τους, γιατί στηρίζονται σε διαφορετικές αντιλήψεις σχετικά με τη μορφή της «κατάλληλης» μεταχείρισης. Πρόκειται για τις: Σωφρονιστική Εποχή ή αλλιώς Εποχή των Σωφρονιστηρίων, Προοδευτική Εποχή, Βιομηχανική Εποχή, Εποχή της Αναμορφωτικής Μεταχείρισης και Νεο-ανταποδοτική Εποχή. Μάλιστα, κατά την πρώτη και δεύτερη περίοδο δημιουργήθηκαν τα σωφρονιστικά συστήματα που διαδραμάτισαν εξέχοντα ρόλο στην ιστορία της σωφρονιστικής, αλλά αυτό ας αποτελέσει το θέμα άλλου άρθρου.

Έχουμε ακόμα πολλά να πούμε, γιατί το θέμα είναι τεράστιο, μας αφορά όλους και διαρκώς δίνει το έναυσμα για συζήτηση και βέβαια προβληματισμό.

Ενδεικτική ελληνόγλωσση και ξενόγλωσση βιβλιογραφία
• Σ. Αλεξιάδης, Σωφρονιστική, 4η έκδ., Αθήνα-Θεσσαλονίκη: Σάκκουλας, 2001.
• Σ. Αλεξιάδης, Γ. Πανούσης, Σωφρονιστικοί Κανόνες, Αθήνα-Κομοτηνή: Α.Ν. Σάκκουλας, 2002.
• Κ. Γαρδίκας, Εγκληματολογία: Σωφρονιστική, τόμ. Γ΄, 3η έκδ., Αθήνα-Κομοτηνή: Α.Ν. Σάκκουλας, 2001.
• Η. Δασκαλάκης, Μεταχείριση Εγκληματία, Αθήνα-Κομοτηνή: Α.Ν. Σάκκουλας, 1985.
• Χ. Δημόπουλος, Η Φυλακή: Ιστορική και Αρχιτεκτονική Προσέγγιση, Αθήνα-Κομοτηνή: Α.Ν. Σάκκουλας, 2003.
• Ε. Λαμπροπούλου, Κοινωνικός Έλεγχος του Εγκλήματος, Αθήνα: Παπαζήσης, 1994.
• Π. Μπρακουμάτσος, «Σκέψεις και Προτάσεις για την Ελληνική Σωφρονιστική Πολιτική» στο Κ. Σπινέλλη, Α. Τσήτουρα (υπεύθυνες έκδ.), Κρατούμενοι και Δικαιώματα του Ανθρώπου, Αθήνα: Α.Ν. Σάκκουλας, 1996.
• Ν. Κουράκης, Ποινική Καταστολή,
• Γ. Πανούσης, Η Ποιητική του Φυλακισμένου Χώρου, Αθήνα: Α.Ν. Σάκκουλας, 2002.
• Γ. Πανούσης, Η Σωφρονιστική Μεταρρύθμιση στην Ελλάδα: Από τον Κυνισμό της Εργασίας στην Ουτοπία της Αγωγής;, Αθήνα-Κομοτηνή: Α.Ν. Σάκκουλας, 1989.
• Κ. Σπινέλλη, «Θεσμικά Πλαίσια, Όρια και Ιδεολογικοπολιτικοί Άξονες του Κώδικα Βασικών Κανόνων για τη Μεταχείριση των Κρατουμένων», Σύγχρονα Θέματα, 41-42, Ιούνιος 1990.
• Χ. Σταυροπούλου, «Η Εξέλιξη της Αρχιτεκτονικής των Φυλακών», Σύγχρονα Θέματα, Σύγχρονα Θέματα, 41-42, Ιούνιος 1990.
• R. Matthews, Doing Time: An Introduction to the Sociology of Imprisonment, N. York: Palgrave, 1999.
• S. McConville, «The Victorian Prison: England, 1865-1965» στο N. Morris, D. Rothman (επιμ), The Oxford History of the Prison: The Practice of Punishment in Western Society, Oxford: Oxford University Press, 1996.
• Ph. Purpura, Criminal Justice: An introduction, Boston: Butterworth-Heinemann, 1997.
• R. Rede, What is punishment for and how does it relate to the concept of community?, Cambridge: Cambridge University Press, 1991.

1 Comment

Filed under Ζητήματα Εγκληματολογίας, Ζητήματα Εκπαιδευτικά, Ζητήματα Κοινωνικά

Ο δάσκαλος των φυλακών

“Ο δάσκαλος των φυλακών” στο bloko.gr

Βλ. σχετικά http://www.bloko.gr/2019/11/blog-post_15.html

Ο δάσκαλος των φυλακών που διδάσκει με την ψυχή του είναι, αναμφίβολα, “δύο φορές” δάσκαλος και οι μαθητές του πάντα τον κοιτάζουν με σεβασμό μέσα στα μάτια. O σεβασμός, αληθινός και ουσιαστικός, μπορεί να γίνει πιο σημαντικός και από την αγάπη! Δεν είναι τυχαίο ότι για τους άγραφους νόμους της φυλακής η λ. “σεβασμός” λαμβάνει ένα πολύ ιδιαίτερο νόημα και ένα βαθύτερο περιεχόμενο.

Καλή Κυριακή στην υπέροχη παρέα του blog! Σήμερα για τις φίλες και τους φίλους που ενδιαφέρονται για το θέμα, τοποθέτησή μου στην εφημερίδα ΝΕΑ ΣΕΛΙΔΑ για εγκλήματα κατά της γενετήσιας ελευθερίας με θύματα ανήλικους.

Leave a comment

Filed under Ζητήματα Εγκληματολογίας, Ζητήματα Εκπαιδευτικά, Ζητήματα Κοινωνικά

Σχέση γλώσσας-νόησης

Με μεγάλη χαρά διαπιστώνω, πραγματοποιώντας τα μαθήματα στο Κέντρο Μελέτης του Εγκλήματος, ότι οι εκπαιδευόμενοι πάντα ενδιαφέρονται και ζητούν να εμβαθύνουμε στα γλωσσικά μας ζητήματα. Η αλήθεια είναι ότι το υλικό στη θεματική “Φυλακή και Γλώσσα” είναι εκτενές και θα χρειαζόμασταν ένα εξάμηνο για να το παρουσιάσουμε όλο και να μπορέσουμε να εμβαθύνουμε στις σημαντικές πτυχές των γλωσσικών μας ζητημάτων. Ωστόσο, εν όψει του προγραμματισμού των μαθημάτων μας και της έναρξής τους στις 7 Νοεμβρίου στη θεματική “Φυλακές: Έρευνα και Γλωσσικά Ζητήματα”, αποφάσισα να ετοιμάσω σε επίπεδο αρθρογραφίας ορισμένες θεματικές ενότητες για ζητήματα γλώσσας. Θα ξεκινήσω με τη σχέση γλώσσας-νόησης και το επόμενο χρονικό διάστημα θα συζητήσουμε για τη σχέση γλώσσας-κοινωνίας.

Γλώσσα-Νόηση

Η γλώσσα αποτελεί μία μοναδικής μορφής επικοινωνία και ταυτόχρονα εξυπηρετεί μία εξίσου σημαντική λειτουργία που εντοπίζεται στην οργάνωση της ανθρώπινης γνώσης και εμπειρίας. Αυτό σημαίνει ότι οι άνθρωποι όχι μόνο επικοινωνούν με τη γλώσσα αλλά τουλάχιστον σε μεγάλο βαθμό σκέπτονται διά μέσου της γλώσσας. Αναμφίβολα η σχέση γλώσσας-νόησης είναι ένα ζήτημα με πολλές και συμβολικές προεκτάσεις, το οποίο απασχόλησε τους μεγαλύτερους διανοητές, από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα.

Το ερώτημα στο οποίο επικέντρωσαν το ενδιαφέρον τους οι μελετητές ήταν εάν η σκέψη είναι αυτή που καθορίζει τη γλώσσα ή, αντίστροφα, εάν η γλώσσα καθορίζει τη σκέψη. Οι απόψεις που διατυπώθηκαν είναι πολλές και συχνά αντικρουόμενες μεταξύ τους. Δύσκολα θα μπορούσε να δοθεί μία κατηγορηματική απάντηση στο συγκεκριμένο ερώτημα, γιατί οι δύο όροι είναι πολύσημοι και οι θεωρίες πολυάριθμες. Αξίζει ωστόσο να καταγράψουμε ορισμένες από τις σπουδαιότερες απόψεις που έχουν παίξει καταλυτικό ρόλο στην πορεία των ερευνών σε παγκόσμιο επίπεδο, χωρίς να παραγνωρίζουμε ότι το θέμα είναι ανεξάντλητο και δεν μπορεί να αναλυθεί σε λίγες γραμμές.

Σύμφωνα με τον Καθηγητή Μπαμπινιώτη (1), ο όρος «νόηση» σημαίνει την ικανότητα να αντιλαμβάνεται κανείς την πραγματικότητα με τη βοήθεια της λογικής και όχι των αισθήσεων και του ενστίκτου, αξιοποιώντας τα δεδομένα της πείρας του και του περιβάλλοντός του, καθώς επίσης να διακρίνει τις σχέσεις μεταξύ γεγονότων και εννοιών, να παράγει κρίσεις, συλλογισμούς, να διατυπώνει συμπεράσματα και να επιτελεί ένα πλήθος ακόμα διεργασιών που απαιτούν τη χρήση του νου. Σε γενικές γραμμές, ο εν λόγω όρος παραπέμπει σε κάθε παραστατική, φαντασιακή, νοητική αντίληψη και σε κάθε εμπειρία που ο άνθρωπος ως ιστορικό και κοινωνικό ον σχηματίζει για τον εαυτό του, την κοινωνία και τον κόσμο που τον περιβάλλει (2).

Δεν είναι τυχαίο ότι στην αρχαία και νέα ελληνική χρησιμοποιήθηκε η λέξη «λόγος» για να ορίσει τόσο τη γραπτή όσο και την προφορική επικοινωνία. Το γεγονός αυτό αποδεικνύει ότι οι Έλληνες διαπίστωσαν πολύ νωρίς τη στενή σχέση ανάμεσα στη γλώσσα και τη νόηση. Οι Ρωμαίοι χρησιμοποίησαν το oratio, «γλώσσα, λόγος» (από το ρήμα oro «προσεύχομαι, παρακαλώ, επικοινωνώ με τον Θεό») και το sermo. Από ρίζες που σήμαιναν «μιλώ» ή «λέγω» προήλθαν τα αγγλικά speech, γερμανικά sprache, ολλανδικά spraak κ.λπ.(3).

Ακολούθως, διακρίνουμε τις θεωρίες σε τρεις μεγάλες κατηγορίες: α) θεωρίες που πρεσβεύουν ότι η νόηση είναι αυτή που διαμορφώνει τη γλώσσα και τη χρήση της, β) θεωρίες που πρεσβεύουν ότι η γλώσσα είναι αυτή που διαμορφώνει τη σκέψη και γ) θεωρίες που υπογραμμίζουν την αλληλεπίδραση γλώσσας-νόησης. Ένα από τα κριτήρια παράθεσης θεωριών είναι και η χρονολογική σειρά διατύπωσής τους. Ξεκινάμε, δηλαδή, από την αρχαιότητα και φτάνουμε στη νεότερη και σύγχρονη εποχή, καταγράφοντας ορισμένες απόψεις που διαδραμάτισαν σημαίνοντα ρόλο στο ερευνητικό πεδίο.

α) αρχαιότητα
Στο περίφημο έργο του Κρατύλος ο Πλάτων εξετάζει τη σχέση ανάμεσα στο «όνομα» και το «πράγμα» που ονομάζεται και θέτει το καίριο ερώτημα εάν τα ονόματα (οι λέξεις) προέρχονται από την ίδια τη φύση των πραγμάτων ή εάν αποτελούν προϊόν κοινωνικής σύμβασης. Καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η ορθότητα των ονομάτων για όλα τα πράγματα προέρχεται από την ίδια τη φύση τους και ότι δεν είναι όνομα αυτό με το οποίο μπορούν ορισμένοι να αποκαλούν τα πράγματα μετά από συμφωνία, ονομάζοντάς τα με κάποιους δικούς τους ήχους. Μάλιστα, ισχυρίζεται ότι υπάρχει εγγενής ορθότητα στα ονόματα, η οποία είναι κοινή τόσο για τους Έλληνες όσο και για τους βάρβαρους. Στο Σοφιστή ο Πλάτων κάνει μία σημαντική διάκριση ανάμεσα στο «λέγειν» και το «ονομάζειν» και διατείνεται ότι η ουσία της γλώσσας βρίσκεται μέσα στην πρόταση (4).

Κατά συνέπεια, παρατηρούμε ότι κατά την άποψη του Πλάτωνα η γλώσσα δεν παίζει ρόλο στη γνωστική διαδικασία, αφού γλώσσα, πραγματικότητα και κόσμος των ιδεών, διαχωρίζονται αυστηρά, καθώς η γλώσσα διαστρέφει μάλλον παρά αντανακλά την αληθινή φύση των πραγμάτων. Το παραπάνω ζήτημα απασχολεί και το μεγάλο φιλόσοφο Αριστοτέλη, μαθητή του Πλάτωνα, ο οποίος δανείζεται από το δάσκαλό του τη φιλοσοφία των ιδεών.

Ο Αριστοτέλης υπογραμμίζει ότι σκέψη και γλώσσα ανάγονται στις ίδιες νοητικές λειτουργίες. Πρωταρχική θέση του είναι ότι τα πράγματα του εξωτερικού κόσμου υπάρχουν ανεξάρτητα από τη γλώσσα και ότι εκ των υστέρων δίνουμε σε αυτά ονόματα, γιατί γι’ αυτόν τα ονόματα είναι πεπερασμένα, ενώ τα πράγματα απειράριθμα. Με άλλα λόγια, το όνομα είναι ήχος που έχει νόημα χάρη σε κάποια σύμβαση μεταξύ των ανθρώπων. Επιπλέον, πιστεύει ότι τα ονόματα έχουν νόημα ακόμα κι αν δεν αναφέρονται σε υπαρκτά πράγματα αλλά σε αντικείμενα της σκέψης, όπως π.χ. η πλατωνική ιδέα. Στο περίφημο έργο του Μετά τα Φυσικά καθίσταται εμφανές ότι η γλώσσα είναι ο «καθρέπτης» του κόσμου (5).

Προτού ολοκληρώσουμε αυτή την ενότητα σχετικά με την αρχαιότητα, αξίζει να αναφερθούμε στα φιλοσοφικά συστήματα του στωικισμού και του επικουρισμού, γιατί αποτέλεσαν τους κύριους εκφραστές του φιλοσοφικού στοχασμού κατά τη διάρκεια των ελληνιστικών χρόνων. Σύμφωνα με την επικούρεια φιλοσοφία (6), η οποία διαδραμάτισε σημαίνοντα ρόλο στην εξελικτική πορεία της σκέψης, ο άνθρωπος με τη δύναμη της φωνής και της γλώσσας «σημάδεψε» τα πράγματα με λέξεις ανάλογα με το έθνος στο οποίο ανήκε, τα ιδιαίτερα αισθήματα που του προκαλούσαν και τις παραστάσεις του. Επίσης, όταν συνειδητοποίησε κάποια πράγματα που δεν τα έβλεπαν όλοι, τα πρόβαλε στους υπόλοιπους προφέροντας συγκεκριμένες λέξεις. Επομένως, και ο Επίκουρος και οι υποστηρικτές του δίνουν μεγάλη έμφαση στην επίδραση της σκέψης στο σύστημα της γλώσσας (7).

Αντίθετα οι στωικοί φιλόσοφοι (8), που ανέπτυξαν τις απόψεις τους μετά τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη και στις αρχές των οποίων στηρίχτηκε το φιλοσοφικό ρεύμα του νομιναλισμού, εξάρτησαν εξ ολοκλήρου τη σκέψη από τη γλώσσα. Με τις θέσεις τους επηρέασαν την επιστημονική και φιλοσοφική σκέψη του τέλους του 17ου και των αρχών του 20ου αιώνα. Κέντρο του φιλοσοφικού στοχασμού των στωικών είναι ότι τα πράγματα διακρίνονται για την αυτοτέλεια και εξατομίκευσή τους.

β) νεότερη εποχή
Οι παραπάνω απόψεις επηρέασαν βαθύτατα το φιλοσοφικό στοχασμό της νεότερης εποχής, στο πλαίσιο της οποίας διατυπώθηκαν νέες θέσεις που στηρίχτηκαν, άλλοτε σε μεγάλο και άλλοτε σε μικρότερο βαθμό, στις σημαντικές ιδέες των αρχαίων φιλοσόφων. Αναλυτικότερα, ο Chomsky (9) σημειώνει εμφατικά ότι τα άτομα κάθε γλωσσικής κοινότητας είναι βιολογικά καθορισμένα να μιλήσουν, καθώς ο εγκέφαλος έχει την ιδιότητα που αποκαλεί γλωσσική ικανότητα (language faculty). Οι S.K. Levinson (10) και M. Bowerman (11) υποστηρίζουν ότι συγκεκριμένες δομές (συντακτικές και λεξικές) ορισμένων γλωσσών επιδρούν με τρόπο καταλυτικό στην εννοιολογική ανάπτυξη· έδειξαν επίσης ότι οι εννοιολογικές δομές επιδρούν σε πρακτικές δραστηριότητες προσανατολισμού στο χώρο, άρα κατ’ αυτούς η γλώσσα καθορίζει τη σκέψη και μάλιστα με πρακτικό τρόπο. Η αντίληψη την οποία μοιάζουν να επιβεβαιώνουν οι μελέτες των Levinson και Bowerman είναι πολύ παλιά.

Ήδη το 1911 ο Franz Boas (12) διατύπωνε την άποψη ότι η γλώσσα αντανακλά τη σκέψη και πιο συγκεκριμένα, ότι οι ποικιλίες μεταξύ των γλωσσών αντανακλούν τις διαφορετικές ιστορικές εμπειρίες των ομιλητών κάθε λάου. Εξίσου και ο Benjamin Lee Whorf (13), μαθητής του Edward Sapir (14), διατύπωσε την άποψη ότι η γλώσσα διαμορφώνει τη σκέψη. Σύμφωνα με τη θεώρησή του, η σημασιολογική ανάπτυξη μπορεί να επιφέρει καταλυτικές αλλαγές και στη νοητική ανάπτυξη.

Ειδικότερα, ο Whorf ασχολήθηκε με το «εννοιολογικό περιεχόμενο» (conceptual content), δηλαδή με την καθημερινή σκέψη των ομιλητών, το «μικρόκοσμο» που κουβαλάει κάθε άνθρωπος, μέσω του οποίου κατανοεί ολόκληρο το σύμπαν, όπως χαρακτηριστικά γράφει. Ουσιαστικά ο Whorf υιοθετεί και διευρύνει τις ιδέες των Boas και Sapir. Ο Sapir ωστόσο, εν αντιθέσει με τον Boas, τόνισε ότι η γλώσσα ως ένα ολοκληρωμένο, τέλειο σύστημα οδηγεί σε συστηματική ανασυγκρότηση της πραγματικότητας.

Πολλοί όμως είναι οι μελετητές που πρεσβεύουν ότι η γλώσσα στηρίζεται στην αλληλεπίδραση των μελών της. Οι Erving Goffman (15) και George Herbert Mead (16), ισχυρίζονται ότι, κατά τη διάρκεια της αλληλεπίδρασης μεταξύ των ατόμων μίας γλωσσικής κοινότητας, κάθε άτομο εκφράζει μέσω της γλώσσας τη σκέψη του, η οποία κατ’ ουσίαν πηγάζει από τη γλώσσα. Αντιμετωπίζουν με άλλα λόγια τη γλώσσα ως το κύριο συστατικό από το οποίο απορρέει η σκέψη.

Στην παρούσα θεματική ενότητα πρεσβεύουμε μία τρίτη άποψη, γιατί είναι αδιαμφισβήτητο ότι τόσο οι θεωρίες που εξαρτούν μόνο τη γλώσσα από τη σκέψη όσο και οι θεωρίες που εξαρτούν μόνο τη σκέψη από τη γλώσσα είναι μονομερείς, εφόσον κατ’ ουσίαν σκέψη και γλώσσα βρίσκονται σε μία διαρκή σχέση αλληλεπίδρασης και αλληλεξάρτησης. Αυτό σημαίνει ότι δεν μπορεί να νοηθεί και να πραγματωθεί το πολυσύνθετο γλωσσικό φαινόμενο χωρίς την πολύτιμη στήριξη της σκέψης και ταυτόχρονα το σύνολο των συναισθημάτων, φαντασιώσεων, ιδεών, προτάσεων και γενικότερων προβληματισμών, που πηγάζουν από τη σκέψη, λαμβάνουν συγκεκριμένη μορφή μόνο όταν εκφράζονται με τη γλώσσα.

Αξίζει να αναφερθούμε στις απόψεις αξιόλογων μελετητών σχετικά με το θέμα, οι οποίες καταστούν ακόμα πιο σαφή την αδιάσπαστη σχέση γλώσσας-σκέψης. Κατ’ αναλογία με τον πατέρα της γλωσσολογίας, Ferdinand de Saussure (17), ο οποίος τόνισε ότι σκέψη και ήχος είναι οι δύο πιο σημαντικές όψεις του γλωσσικού φαινομένου από τις οποίες δεν μπορεί να διαχωριστεί, πιστεύουμε ότι γλώσσα και σκέψη αποτελούν τις όψεις του ίδιου νομίσματος. Εν κατακλείδι, η αλληλεπίδραση γλώσσας-νόησης αφορά όλες τις δραστηριότητες της ζωής μας, γεγονός που επιβεβαιώνει τη σπουδαιότητά της.

Υποσημειώασεις

(1) Γ. Μπαμπινιώτης, Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας, Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας, 1998, σελ. 1196.
(2) Α. Φραγκουδάκη, Γλώσσα και Ιδεολογία: Κοινωνιολογική Προσέγγιση της Ελληνικής Γλώσσας, 8η έκδ., Αθήνα: Οδυσσέας, 1999, σελ. 13.
(3) Γ. Μπαμπινιώτης, , ό.π., σσ. 433-434.
(4) Για μία εμβάθυνση στο θέμα, βλ. τα αρχαία κείμενα του Πλάτωνα Κρατύλος και Σοφιστής, όπως παρουσιάζονται στο έργο του I. Burnet, Platonis Opera, τόμ. 1, Oxford: University Press, 1973, σσ. 383-440 και 216-268.
(5) Για μία εμβάθυνση στο θέμα, βλ. τα αρχαία κείμενα του Αριστοτέλη Ρητορική, Φυσικά και Μετά τα Φυσικά, όπως παρουσιάζονται στα έργα των J. Henderson, επιμ, αγγλική μτφ. J.H. Freese, 9η έκδ., Aristotle: Art of Rhetoric, London: Harvard University Press, 2000, σσ. 2-471, W.D. Ross, Aristotelis: Physica, 2η αναθεωρημένη έκδ., Oxford: University Press, 1960, W. Heinemann, Aristotle: The Metaphysics, αγγλική μτφ. H. Tredennick, 3η έκδ., London: Harvard University Press, 1956, αντίστοιχα. Επίσης, αναφορικά με το θέμα, αντλούνται στοιχεία από την ιστοσελίδα του Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου, γνωστού ως Ε.Λ.Ι.Α. http://www.elia.org.gr
(6) Σημειώνεται ότι η επικούρεια θεωρία στηρίζεται σε μία ηθικολογική προσέγγιση της φιλοσοφίας. Η κύρια αναζήτησή της έγκειται στις αιτίες της ανθρώπινης δυστυχίας και των εσφαλμένων δοξασιών που την προκαλούν, όπως η δεισιδαιμονία. Απώτερος στόχος της είναι να προσφέρει, μέσω συγκεκριμένων φιλοσοφικών συμβουλών, μία αντιπρόταση για την προοπτική μίας ευτυχέστερης ζωής. Πρέπει να υπογραμμίσουμε ότι η φιλοσοφία του Επίκουρου αποτέλεσε τη βάση της ατομιστικής αντίληψης για το σύμπαν και της υλιστικής μεταφυσικής. Είναι αξιοσημείωτο ότι οι αρχές της επικούρειας φιλοσοφικής Σχολής στην Αθήνα (του Κήπου) άσκησαν τεράστια στον ελληνικό και ρωμαϊκό κόσμο. Κατά το 19ο αιώνα, η φιλοσοφία του Επίκουρου εντυπωσίασε τον Κάρολο Μαρξ, ο οποίος το 1841 έγραψε διατριβή με τον τίτλο: «Διαφορά μεταξύ της φυσικής φιλοσοφίας του Δημοκρίτου και του Επικούρου». Τα στοιχεία αντλούνται από την ιστοσελίδα της ελεύθερης εγκυκλοπαίδειας, Βικιπαίδεια, http://www.wikipedia.org
(7) Βλ. σχετικά: ανάλυση D.S. Hutchinson, Επίκουρος, μτφ. Π. Οικονόμου, Θεσσαλονίκη: Θύραθεν, 2000, σελ. 69.
(8) Βλ. σχετικά: ανάλυση του L. Edelstein, Ο Στωικός Σοφός, μτφ. Ρ. Μπέρκνερ, Θεσσαλονίκη: Θύραθεν, 2002, σσ. 43-70. Σημειώνουμε ότι ο στωικισμός αποτελεί μία σημαντική φιλοσοφική Σχολή των Ελληνιστικών και Ρωμαϊκών χρόνων (300 π.Χ. – περίπου 250 μ.Χ.), η οποία ιδρύθηκε στην Αθήνα από το Ζήνωνα τον Κιτιέα. Οι Στωικοί δόμησαν τη φιλοσοφία τους στη βάση τριών κλάδων, άρρηκτα συνδεδεμένων μεταξύ τους: τη λογική, η οποία ασχολείται με τον ανθρώπινο λόγο, τη φυσική που επιχειρεί να δώσει απαντήσεις στα ερωτήματα της φύσης και του τρόπου λειτουργίας του κόσμου και την ηθική που προτείνει έναν τρόπο ζωής που δύναται να οδηγήσει στο ύψιστο αγαθό, την ευδαιμονία. Σύμφωνα με την πρωταρχική αρχή του στωικισμού, ο άνθρωπος έχει καθήκον να θέσει τον εαυτό του σε αρμονία με το Σύμπαν, το οποίο, ως λογικό και αγαθό, τού μεταφέρει τις ιδιότητές του. Με το να βλάπτει κανείς τους άλλους για να εξυπηρετήσει το ατομικό του συμφέρον, υπονομεύει την ίδια του τη φύση. Ο στωικός δεν αρνείται τον κόσμο των θνητών πραγμάτων, ούτε όμως εξαρτάται από αυτόν. Ζει ατάραχα μέσα σε αυτόν ενώ, σε αντίθεση προς την απόσυρση των επικούρειων, συμμετέχει σε όλους τους τομείς και δραστηριότητες της κοινωνικής ζωής (οικογένεια, πολιτική κ..λπ.). Επίσης, για τους στωικούς φιλοσόφους, ο δρόμος που πρέπει να ακολουθούμε για να εξασφαλίσουμε τη γαλήνη στην ψυχή και να είμαστε ευτυχισμένοι, δεν είναι όπως ισχυριζόταν ο Επίκουρος οι ηδονές αλλά η αρετή. Η φιλοσοφία υποδεικνύει το δρόμο προς την αρετή, οπότε η φιλοσοφία είναι, κατά πρώτο λόγο, «άσκηση» της αρετής. Βλ. σχετικά ακόλουθες ιστοσελίδες: http://www.wikipedia.org (ιστοσελίδα της ελεύθερης εγκυκλοπαίδειας, Βικιπαίδεια) http://www.archive.gr (ιστοσελίδα του Project Archive, δικτυακού τόπου που έχει ως στόχο τη δημοσίευση μελετών, δοκιμίων και πηγών σε θεματικές ενότητες που σχετίζονται με κάθε όψη του πολιτισμού) και http://www.rassias.gr όπου παρατίθεται απόσπασμα από το βιβλίο του Θ. Πελεγρίνη, Οι Πέντε Εποχές της Φιλοσοφίας.
(9) Ν. Chomsky, New Horizons in the Study of Language and Mind, Cambridge: Cambridge University Press, 2000, σσ. 77-79.
(10) S.K. Levinson, «Vision, Shape and Linguistic Description: Tzetal Body Part Terminology and Object Descriptions», Linguistics, 32, 1994, σσ. 791-885.
(11) M. Bowerman, «Learning a Semantic System: What Role do Cognitive Predispositions Play» στο M. Rice & R. Schiefelbusch (επιμ), The Teachability of Language, Baltimore: Paul Brooks, 1989, σσ. 133-169.
(12) F. Boas, Handbook of American Indian Languages, Washington, D.C: Smithsonian Institution, 1911, σελ. 67.
(13) B.L. Whorf, «The Relation of Habitual Thoughts and Behavior to Language» στο B.G. Blount (επιμ), Language, Culture and Society, Language, Culture and Society: A Book of Readings, 2η έκδ. Long Grove, Illinois: Waveland Press, 1995, σσ. 64-66 και 81-84.
(14) E. Sapir, ό.π., σσ. 49-50.
(15) E. Goffman, Interaction Ritual: Essays on Face -to- Face Behavior, N. York: Pantheon Books, 1963, σσ. 5-15.
(16) G.H. Mead, ό«Relation of Mind to Response and Environment» στο B.G. Blount (επιμ), Language, Culture and Society: A Book of Readings, ό.π., σσ. 85-101.
(17) F.de Saussure, Cours de Linguistique Générale, 3η έκδ., Paris: Payot, 1965, σελ. 157.

Η εκδήλωσή μας στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης: https://www.facebook.com/events/694150281083275/?event_time_id=694150284416608

Για πληροφορίες και εγγραφές: http://e-keme.gr/σεμινάριο-με-θέμα-φυλακές-έρευνα-και-2/

Leave a comment

Filed under Ζητήματα Εκπαιδευτικά, Ζητήματα Κοινωνικά

“Φυλακές: Έρευνα και Γλωσσικά Ζητήματα” έναρξη του σεμιναριακού μας κύκλου στο ΚΕ.Μ.Ε.

Παράλληλα με το βιβλίο, οργανωνόμαστε με εντατικούς ρυθμούς και για τα μαθήματά μας. Ευχαρίστως σας ανακοινώνω ότι ξεκινάμε τον πρώτο κύκλο των σεμιναριακών μας μαθημάτων στο Κέντρο Μελέτης του Εγκλήματος την Πέμπτη 7 Νοεμβρίου, στη θεματική που πάντα μας ζητάτε και σας ενδιαφέρει: “Φυλακές: Έρευνα και Γλωσσικά Ζητήματα “.

Τα καταστήματα κράτησης στην εποχή της οικονομικής και κοινωνικής κρίσης, με τις σοβαρές αλλαγές στην ανθρωπογεωγραφία των φυλακών και ειδικότερα στη σύνθεση του ποινικού πληθυσμού, θα αποτελέσουν το αντικείμενο διερεύνησής μας στον σεμιναριακό κύκλο Νοεμβρίου-Δεκεμβρίου με τίτλο «Φυλακές: Έρευνα και Γλωσσικά Ζητήματα».

Στόχος του σεµιναρίου είναι οι εκπαιδευόµενοι να κατανοήσουν: τα συστατικά στοιχεία που συνθέτουν τον χαρακτηριζόμενο από την εγκληματολογική έρευνα «υποπολιτισμό» της φυλακής, τον τρόπο δομής και λειτουργίας των καταστημάτων κράτησης στην Ελλάδα σήμερα, την ιεραρχία της φυλακής και τις τυπολογίες των κρατουμένων, τον συμβολικό ρόλο του αξιακού συστήματος που διέπει τον μικρόκοσμο της φυλακής σε εθνικό και διεθνές επίπεδο αλλά και τις θεμελιώδεις διαστάσεις που λαμβάνει η έννοια της «επικοινωνίας» τόσο σε πρακτικό όσο και σε συμβολικό επίπεδο στο κλειστό ιδρυματικό περιβάλλον της φυλακής. Η έρευνα για ζητήματα φυλακών και η εφαρμοζόμενη μεθοδολογία θα αποτελέσουν επίσης αντικείμενο διερεύνησής μας και στο πλαίσιο αυτό θα παρουσιαστούν τα πορίσματα της έρευνας της εισηγήτριας για τη γλώσσα της φυλακής. Τέλος, θα γίνει αναφορά στην επαναληπτική έρευνα που διεξάγεται από την επιστημονική ομάδα ΚΕ.Μ.Ε. με θέμα τη γλώσσα της φυλακής και με ιδιαίτερη έμφαση στη γλώσσα μετά τη φυλακή.

Στοιχεία του σεμιναρίου:

Μεταχείριση κρατουμένων
Σωφρονιστικά συστήματα
Σωφρονιστικοί σκοποί
Γένεση και εξέλιξη της φυλακής ως της κατεξοχήν δημόσιας ποινής
«Υποπολιτισμός» της φυλακής: συστατικά στοιχεία
Ιεραρχία κρατουμένων
Τυπολογίες κρατουμένων
Αξιακό σύστημα έγκλειστου πληθυσμού
Οι «νόμοι» της φυλακής
Έρευνα μέσα στη φυλακή: μεθοδολογία
Γλωσσικά ζητήματα και καταστήματα κράτησης
Επικοινωνία και αλλαγές στην ανθρωπογεωγραφία της φυλακής και στη σύνθεση του ποινικού πληθυσμού

To σεμινάριο απευθύνεται σε: δημοσιογράφους, (επαγγελματίες και φοιτητές/απόφοιτους), εγκληματολόγους, κοινωνιολόγους, ψυχολόγους, κοινωνικούς επιστήμονες και γενικά επαγγελματίες στο χώρο των καταστημάτων κράτησης.

Διάρκεια σεμιναρίου: 12 ώρες (4 συναντήσεις – 3 ώρες κάθε συνάντηση, 1 συνάντηση την εβδομάδα, το σεμινάριο θα λαμβάνει χώρα Πέμπτη 09:30 – 12:30.

Τόπος διεξαγωγής: Σταδίου 33 & Πεσμαζόγλου, 8ος όροφος, Γραφείο 15, 10559 ΑΘΗΝΑ. Περιορισμένες θέσεις για μαθήματα μέσω skype σε ημέρα και ώρα που θα προγραμματιστεί κατόπιν συνεννόησης με τους εκπαιδευόμενους.

Χρόνος διεξαγωγής: Νοέμβριος – Δεκέμβριος 2019 (ημερομηνίες συναντήσεων: 07/11, 21/11, 05/12 & 12/12 ).

Η εκδήλωσή μας στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης: https://m.facebook.com/events/694150281083275?notif_t=plan_admin_added&notif_id=1570457717329470&ref=m_notif και στην επίσημη σελίδα του Κέντρου Μελέτης του Εγκλήματος: http://e-keme.gr/%cf%83%ce%b5%ce%bc%ce%b9%ce%bd%ce%ac%cf%81%ce%b9%ce%bf-%ce%bc%ce%b5-%ce%b8%ce%ad%ce%bc%ce%b1-%cf%86%cf%85%ce%bb%ce%b1%ce%ba%ce%ad%cf%82-%ce%ad%cf%81%ce%b5%cf%85%ce%bd%ce%b1-%ce%ba%ce%b1%ce%b9-2/

Leave a comment

Filed under Ζητήματα Εγκληματολογίας, Ζητήματα Εκπαιδευτικά, Ζητήματα Κοινωνικά

Ένα κομμάτι ελευθερίας

Το μήνυμα στο διαδικτυακό μου τοίχο από την κυρία Βάσω Κουτζεκλίδου, Φιλόλογο, Υποψήφια Διδάκτωρ Ανθρωπιστικών Επιστημών του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου, στο παρελθόν εκπαιδευόμενή μου στο πλαίσιο των σεμιναριακών μας μαθημάτων στο Κέντρο Μελέτης του Εγκλήματος «Φυλακές: Έρευνα και Γλωσσικά Ζητήματα» και μέλος του ΚΕ.Μ.Ε.

Πριν από ένα χρόνο!

Εκπαιδευτές και εκπαιδευόμενοι ζήσαμε μια τεράστια εμπειρία. Με επίκεντρο το εκπαιδευτικό έργο και στόχο την παραπέρα ανάλυση και έρευνα προχωράμε ακόμη πιο δυναμικά!

Ευχαριστώ όλους για τη συμμετοχή τους!!!

Λάρισα 27/05/2018: Ένα κομμάτι Ελευθερίας στο postmodern.gr εδώ http://www.postmodern.gr/larisa-27-05-2018-ena-kommati-eleytherias/?fbclid=IwAR1Q9hHvQeEdNWWYFKFa5DIS588hwvV47VmEtMeV70CwcitEhPz5-mcd6Lo

Leave a comment

Filed under Ζητήματα Εγκληματολογίας, Ζητήματα Κοινωνικά

Φυλακή και Γλώσσα: η ερευνητική εμπειρία

Μου ζήτησαν οι κολλητοί μου φίλοι, με τους οποίους σχεδιάζουμε και τις καλοκαιρινές μας διακοπές, να γράψω για την εμπειρία της έρευνας στις φυλακές Κορυδαλλού, το 2005, οπότε και τους αφιερώνω τη σημερινή ανάρτηση, εν είδη μίας σύντομης και περιεκτικής, ημερολογιακής, καταγραφής, τόσα χρόνια μετά και παράλληλα ως μία σύνδεση με την επαναληπτική έρευνα που διεξάγουμε από τον Απρίλιο του 2018 στο Κέντρο Μελέτης του Εγκλήματος και παρουσιάσαμε στο bloko.gr πριν από μερικές ημέρες (http://www.bloko.gr/2019/04/blog-post_568.html?m=1)

Σεπτέμβριος του 2005 εγκρίνεται η άδεια από το Υπουργείο Δικαιοσύνης για να διεξάγω έρευνα για τη γλώσσα της φυλακής στον Κορυδαλλό και στο Ειδικό Κατάστημα Κράτησης Νέων Αυλώνα.

Όπως πληροφορούμαι τότε, είναι η πρώτη άδεια σε ερευνητή/ερευνήτρια που εγκρίνεται από το Υπουργείο μετά την απόδραση του Πίτερ Σέντομ με τη βοήθεια της ψυχολόγου που τον ερωτεύτηκε (μία υπόθεση που παρουσιάσαμε και στη σειρά doc fiction του Ant1 “Έγκλημα και Πάθος”).

Με ρωτάνε συχνά οι φίλοι μου για τα συναισθήματα που είχα μπαίνοντας στις φυλακές Κορυδαλλού. Δυνατά συναισθήματα, αλλά όχι φόβο. Ασφαλώς ο κάθε ερευνητής και η κάθε ερευνήτρια γνωρίζει τους κινδύνους όταν μπαίνει σε αυτό το πλαίσιο για να διεξάγει την έρευνά του, αλλά είναι ασύμβατος ο φόβος με την εγκληματολογική έρευνα. Είναι σαν να είμαι εκπαιδευτικός και να μην αγαπώ τα παιδιά ή σαν να είμαι γιατρός και να λιποθυμώ όταν ο ασθενής έχει ανάγκη να του παρασχεθούν οι πρώτες βοήθειες.

Άλλωστε με Επιβλέποντα τον Καθηγητή μου, Καθηγητή Εγκληματολογίας κ. Γιάννη Πανούση, αισθανόμουν τόση ασφάλεια και εμπιστοσύνη, ώστε δεν μου πέρασε καν από το μυαλό κάποια αρνητική σκέψη. Ήταν μεγάλη πηγή έμπνευσης ο Καθηγητής μου για να προχωρήσω σε μία βαθύτερη έρευνα και είχα την πίστη ότι όλα θα πάνε καλά.

Επίσης, αυτό που διαπίστωσα και ισχύει μέχρι σήμερα, όπως τονίζουν στις συνεντεύξεις τους οι αποφυλακισμένοι, η έννοια του “σεβασμού” στα καταστήματα κράτησης διαδραματίζει πολύ σημαντικό ρόλο. Ο σεβασμός αποτελεί θεμελιακή αξία του χαρακτηριζόμενου στην εγκληματολογική έρευνα υποπολιτισμού των φυλακών. Οπότε, οι τρόφιμοι σεβάστηκαν το πρόσωπό μου, το γεγονός ότι έκανα έρευνα για το Πανεπιστήμιο και δεν είχα έρθει με σκοπό να παρέμβω στον μικρόκοσμό τους. Θα έλεγα ότι δημιούργησαν ένα “προστατευτικό δίχτυ” ώστε να αισθάνομαι ασφαλής σε αυτό το κλειστό και περιοριστικό πλαίσιο, ενώ συνέβαλαν με τρόπο καταλυτικό στη διεξαγωγή της έρευνας, παρέχοντας μου πολύτιμο γλωσσολογικό υλικό.

Θυμάμαι, από τις πρώτες ημέρες της έρευνας, ο φύλακας που με μετέφερε στον χώρο όπου θα κάναμε τις ατομικές συνέντευξεις μου είπε “Κυρία Καρδαρά, σας ενημερώνω ότι στον χώρο που θα βρίσκεστε για τις συνεντεύξεις δεν έχω καμία οπτική επαφή, οπότε εάν πάθετε κάτι δεν θα σας δω και είναι δική σας ευθύνη (!)”.

Κάπως έτσι, ξεκίνησα…

Ασφαλώς το 2005 η σύνθεση του ποινικού πληθυσμού ήταν διαφορετική και το έγκλημα στη χώρα μας δεν είχε λάβει τόσο σκληρές διαστάσεις όσο σήμερα.

Ο πρώτος έγκλειστος που είδα στον Κορυδαλλό, για συνέντευξη, ήταν συμφοιτητής του κυρίου Πανούση και του έστελνε μάλιστα τους χαιρετισμούς τους. Κατείχε υψηλή κοινωνική και επαγγελματική θέση, δεν χρειάζεται να αναφέρω κάτι παραπάνω.

Εκείνη τη χρονική περίοδο, εξαιτίας του χρηματιστηριακού κραχ στη χώρα μας, της λεγόμενης “φούσκας του Χρηματιστηρίου” είδα στον Κορυδαλλό μεγάλο αριθμό οικονομικών εγκληματιών. Μεταξύ των οποίων και νέους ανθρώπους και ομολογώ ότι με ταρακούνησε αυτό το γεγονός.

Αλλά και από κάποιες συνεντεύξεις με συγκεκριμένα νεαρά άτομα που είχαν σπουδάσει οικονομικά και στον χώρο εργασίας τους έκαναν απάτες, τολμώ να πω ότι σε 1-2 άτομα έβλεπα στα μάτια τους την ντροπή όταν μιλούσαν για το αδίκημά τους. “Αδίκημα”-μία λέξη κλειδί για τον ποινικό πληθυσμό. Κανένας (και προσέξτε το στις συνεντεύξεις που δίνουν στους δημοσιογράφους) δεν θα μιλήσει για “έγκλημα”, “εγκληματική ενέργεια”, ακόμα κι αν έχει διαπράξει ανθρωποκτονία. Όλοι θα σου μιλήσουν για “αδίκημα”, “αδίκημα κατά της κοινωνίας”.

Η λ.”έγκλημα” λαμβάνει αναμφίβολα ένα πολύ αρνητικό πρόσημο, το οποίο δεν θέλει να αποδεχτεί ούτε ο ίδιος ο δράστης. Αυτή είναι μια πολύ σημαντική διάσταση του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί η γλώσσα και της συμβολικής διάστασης του ιδιαίτερου γλωσσικού κώδικα επικοινωνίας που χρησιμοποιείται από τον έγκλειστο πληθυσμό. Όπως έχω ξαναγράψει με προβληματίζει αυτό το στοιχείο, γιατί εάν δεν συνειδητοποιήσει το ίδιο το άτομο τη βαρύτητα της πράξης του δεν θα μπορέσει τελικά να έχει μια αποτελεσματική και ουσιαστική κοινωνική ενσωμάτωση και αυτό ίσως είναι το πρωταρχικό σημείο στο οποίο πρέπει να δοθεί έμφαση από τους κοινωνιολόγους και ψυχολόγους σχετικά με τον έγκλειστο πληθυσμό.

Στον Κορυδαλλό είδα μεγάλο αριθμό νέων ανθρώπων στη χρήση, που είχαν οδηγηθεί από πολύ μικρές ηλικίες στους δρόμους της παρανομίας. Μου ήταν πολύ δύσκολο να πιστέψω ότι ο ευγενέστατος νεαρός που με περίμενε με το χαμόγελο κάθε πρωί ήταν διαρρήκτης και προσπαθούσε μάλιστα να με πείσει ότι το έχει σπουδάσει και ότι είναι και πολύ καλός σε αυτό το…επάγγελμα! Γιατί για τον κόσμο της παρανομίας πρόκειται για “επαγγελματική δραστηριότητα”, ως “profession” ορίζεται και στη διεθνή βιβλιογραφία, δεδομένου ότι για αυτούς τους ανθρώπους είναι το επάγγελμα από το οποίο προσκομίζουν χρήματα.

Μου έκανε μάλιστα τον παραλληλισμό “όπως εσείς κυρία Αγγελική, σπουδάζετε τόσα χρόνια για να πάρετε τα πτυχία σας, έτσι κι εγώ σπουδάζω για να γίνω καλός διαρρήκτης. Εάν εσείς πάτε να διαρρήξετε ένα σπίτι, θα σας πιάσουν αμέσως. Είναι πολύ δύσκολο. Θέλει να το σπουδάσεις”. Και με το χαμόγελο πάντα και “κυρία Αγγελική”, “κυρία Αγγελική”!

Παιδιά χωρίς οικογένειες, χωρίς υποστηρικτικό περιβάλλον, που εγκατέλειψαν πρώιμα τις σχολικές τους σπουδές, ξεκίνησαν τις ουσίες, τις μικροκλοπές και βρέθηκαν στον σκοτεινό κόσμο της παρανομίας.

Συνάντησα και πολύ δύσκολες περιπτώσεις, ανθρώπους που μου εξομολογήθηκαν ότι ο Κορυδαλλός είναι “σπίτι” τους και ότι και όταν αποφυλακισθούν πάλι στον Κορυδαλλό θα επιστρέψουν, όπου τουλάχιστον έχουν ένα πιάτο φαγητό και ένα μέρος να κοιμηθούν.

Οι δε συνθήκες εγκλεισμού εξαιρετικά δύσκολες έως και τρομακτικές για έναν μεγάλο αριθμό κρατουμένων, εκείνη την περίοδο. Κάθε αντικείμενο στις φυλακές μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως “φονικό όπλο” για τους καθημερινούς τσακωμούς και για τις ευρείας κλίμακας σύγκρουσεις. Μου περιέγραφαν το πώς βγάζουν τα τσέρκια -τα ελάσματα από τα κρεβάτια για να αλληλοκαρφωθούν σε περίπτωση τσακωμού που εύκολα ξεσπούσε και για ασήμαντη αφορμή. Γι’αυτό ακριβώς στη φυλακή αποφεύγουν το υβριστικό λεξιλόγιο, προτιμώντας λέξεις και φράσεις της αργκό. Ενώ η αρρενωπότητα, η μαγκιά και γενικότερα η επίδειξη ισχύος είναι θεμελιακά στοιχεία που καθορίζουν τη συμπεριφορά των κρατουμένων.

Δύσκολο κομμάτι όταν συνομιλούσα με εμπόρους ναρκωτικών -ένας τρόφιμος προσπαθούσε να με πείσει ότι είναι “φάρμακα για τον οργανισμό” οι ουσίες που πουλούσε στο “εργαστήριο” του. Αξιοσημείωτο ότι απαξίωναν πλήρως τους χρήστες ουσιών, δεν ήθελαν να έχουν καμία επικοινωνία μαζί τους. Οι χρήστες ουσιών μάλιστα βρίσκονταν στην άτυπη ιεραρχία των φυλακών στο κατώτερο σημείο, όπως είχε προκύψει από τις συνεντεύξεις.

Ερευνητικά απαιτούν ψυχραιμία και νηφαλιότητα και οι συνέντευξεις με ανθρωποκτόνους, όπου εκεί υπεισέρχεται η ένταση του ανθρώπινου συναισθήματος για το διαπραχθέν έγκλημα.

Στις περισσότερες περιπτώσεις που είδα βέβαια εκείνη τη χρονική περίοδο είχαμε να κάνουμε με νοσηρότητα του περιβάλλοντος και με μία έλλειψη συνειδητοποίησης της πράξης και της βαρύτητάς της.

Όσον αφορά, τέλος, τους ισοβίτες με τους οποίους προχώρησα σε ατομικές συνεντεύξεις,επιβεβαιώνω το στοιχείο που αναφέρουν και στις συνεντεύξεις μας στο πλαίσιο της επαναληπτικής έρευνας οι αποφυλακισμένοι, ότι τυγχάνουν σεβασμού λόγω των πολλών ετών εγκλεισμού -και από τους συγκρατούμενους και από τους σωφρονιστικούς υπαλληλους- και έχουν μεγάλη εξοικείωση με τον χώρο των φυλακών. Ήμουν σίγουρη, μέχρι να κάνουμε τη συνέντευξη, ότι ένας ισοβίτης ήταν σωφρονιστικός υπάλληλος και μάλιστα όταν την τελευταία μέρα της έρευνας ήρθε για τη συνέντευξη, του λέω “Για τους σωφρονιστικούς υπαλλήλους, θα ορισθεί άλλη μέρα για τις συνεντεύξεις”.

Ωστόσο, ακόμα και σε τόσο σοβαρές και υψηλών απαιτήσεων έρευνες, πρέπει να ομολογήσουμε ότι συμβαίνουν και τα ευτράπελα, δεν έλειψαν ούτε από αυτή την έρευνα! Ένας συνεντευξιαζόμενος ήταν έγκλειστος για απόπειρα ανθρωποκτονίας της συζύγου του. Να πώς μου περιέγραψε το έγκλημά του “Λένε για μένα, κυρία Αγγελική, ότι πήγα να σκοτώσω τη γυναίκα μου. Ψέματα είναι αυτά! Δεν πήγα να την σκοτώσω. Εμείς έχουμε ένα παιδί μαζί. Αυτό το παιδί δεν μου μοιάζει καθόλου. Ίδιο του γιατρού είναι” (!!).

Και αυτό βέβαια που δεν θα φύγει ποτέ από τη μνήμη μου είναι ότι με είχαν αφήσει κλειδωμένη, μόνη μου με τον συνεντευξιαζόμενο που ήταν έγκλειστος για διπλή ανθρωποκτονία, και δεν μπορούσα να ανοίξω την κεντρική, βαριά σιδερένια πόρτα. Εκεί, ένα χτυποκάρδι το έπαθα, και είπα από μέσα μου “Αγγελική τώρα ή θα διαπραχθεί η τρίτη ανθρωποκτονία ή όλα θα πάνε καλά. Δεν έχεις επιλογή, αντιμετώπισέ το”. Ευτυχώς όλα καλά, μου έδειξε την πίσω πόρτα και βγήκα στον εξωτερικό χώρο, όπου οι υπόλοιποι κρατούμενοι προαυλίζονταν εκείνη την ώρα.

Σαν εικόνες από ταινία κρατώ τις δυνατές στιγμές από την ξεχωριστή αυτή ερευνητική εμπειρία. Αισθάνομαι πολύ τυχερή, ερευνητικά, που την έζησα και μου δόθηκε η πολύτιμη ευκαιρία να ρίξω λίγο φως σε έναν μικρόκοσμο σκοτεινό.

Σήμερα, η ερευνητική μας ομάδα, αποτελούμενη από πολύ αξιόλογους νέους επιστήμονες συνεχίζει το έργο με δημιουργικό πάθος και δύναμη ψυχής και είμαι σίγουρη ότι αυτή η ομάδα θα γράψει τη δική της ερευνητική ιστορία! Τους καμαρώνω!! Επομένως, έχουμε δυναμική συνέχεια και σίγουρα πολλά να πούμε!!

Leave a comment

Filed under Ζητήματα Εγκληματολογίας, Ζητήματα Εκπαιδευτικά, Ζητήματα Κοινωνικά

Φυλακές

“Από τους δρόμους στη φυλακή” στο bloko.gr
Α’Μέρος http://www.bloko.gr/2019/04/blog-post_545.html?fbclid=IwAR1wXqm4vJknOgH5CaEgcO7kJ2ppvOnu6txvShwtMNg8JKgqUoF8Unvl9q8#.XKceI7TnLoE.facebook

“Η άτυπη ιεραρχία των φυλακών” στο bloko.gr
Β’ Μέρος http://www.bloko.gr/2019/04/blog-post_104.html

Συνεχίζουμε τη διερεύνηση των θεμάτων μας για τις φυλακές και τις συνεντεύξεις μας με τους αποφυλακισμένους για τη μικροκοινωνία της φυλακής, τους άγραφους νόμους της και πρωτίστως για τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί και τους σκοπούς που επιτελεί ο ιδιαίτερος γλωσσικός κώδικας επικοινωνίας των εγκλείστων στα καταστήματα κράτησης αλλά και εκτός φυλακής.

Leave a comment

Filed under Ζητήματα Εγκληματολογίας