Γυναίκα και Φυλακή


«Γυναίκα και Φυλακή» είναι μία ακόμα θεματική που θα διερευνήσουμε στο πλαίσιο του σεμιναριακού μας μαθήματος στο Κέντρο Μελέτης του Εγκλήματος στις 22-2-2020 με θέμα μας τη γυναικεία εγκληματικότητα και τη γυναικεία θυματοποίηση “Women, Crime and the Media-Η γυναίκα ως δράστιδα και ως θύμα σε πολύκροτες υποθέσεις και ο στιγματιστικός λόγος των media”.

(Αναλυτικές πληροφορίες και εγγραφές: https://www.facebook.com/events/2783295411733556/).

Είναι αξιοσημείωτο -και με αυτή την επισήμανση κρίνω σκόπιμο να ξεκινήσω- ότι οι γυναίκες κρατούμενες, σύμφωνα με ερευνητικά πορίσματα διεθνώς, σε ορισμένες περιπτώσεις δύναται να έχουν υποστεί σεξουαλική ή/και σωματική βία κατά την παιδική ή/και ενήλικη ζωή τους. Τα ποσοστά των θυμάτων στον πληθυσμό των γυναικών κρατουμένων είναι πολύ υψηλότερα από τα αντίστοιχα των ανδρών κρατουμένων, αλλά και από εκείνα των γυναικών του γενικού πληθυσμού και αυτή αποτελεί μία πολύ σημαντική παράμετρο του θέματος που δεν πρέπει να μας αφήσει αδιάφορους.

Αναμφίβολα, ένα μεγάλο κεφάλαιο που αφορά τον εγκλεισμό της γυναίκας στη φυλακή σχετίζεται με τον βίαιο αποχωρισμό από την οικογένειά της. Οι τραυματικές συνέπειες του αποχωρισμού της γυναίκας από την οικογένειά της και τα παιδιά της έχουν διερευνηθεί σε πολλές μελέτες, τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς. Η βίαιη διάλυση της οικογένειας που επιφέρει ο εγκλεισμός της μητέρας έχει ως αποτέλεσμα σημαντικές ψυχολογικές συνέπειες τόσο για την ίδια την έγκλειστη μητέρα, όσο και για τα παιδιά σε μακροπρόθεσμο επίπεδο. Ένα μεγάλο ποσοστό γυναικών αποτελούσε το κύριο πρόσωπο φροντίδας ανήλικων τέκνων πριν από τον εγκλεισμό, με αποτέλεσμα να αντιμετωπίζουν πολλά και σοβαρά, συναισθηματικά, ψυχολογικά αλλά και πρακτικά προβλήματα κατά τη διάρκεια της φυλάκισής τους (ενοχές, ντροπή, φόβο απώλειας της επιμέλειας, μειωμένα επισκεπτήρια λόγω απόστασης κ.λπ.). Στις ψυχικές επιπτώσεις του εγκλεισμού που αφορούν όλα τα άτομα ανεξαρτήτως φύλου, θα πρέπει να λάβουμε υπόψη μας ότι οι γυναίκες είναι ακόμα πιο επιβαρυμένες λόγω του μητρικού τους ρόλου (1).

Αυτή η βίαιη αποκοπή της γυναίκας από την οικογένειά της και πρωτίστως από τα παιδιά της έχει ως αποτέλεσμα να αναζητά στο κλειστό και περιοριστικό πλαίσιο της φυλακής τη δημιουργία σχέσεων που παραπέμπουν σε “οικογενειακές σχέσεις”. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο μέσα στις φυλακές υιοθετούνται συγκεκριμένοι κοινωνικοί τύποι και ρόλοι που παρουσιάζουν μεγάλο ερευνητικό ενδιαφέρον και μας δίνουν το έναυσμα για μία ευρύτερη συζήτηση, εγκληματολογικού αλλά και κοινωνικού ενδιαφέροντος σε σχέση με τις φυλακισμένες γυναίκες.

Τυπολογία γυναικών κρατουμένων και ευρύτεροι κοινωνικοί ρόλοι

Η έρευνα των γυναικείων φυλακών, σε παγκόσμιο επίπεδο, δεν είναι το ίδιο συστηματική όσο η αντίστοιχη στα σωφρονιστικά καταστήματα των αντρών. Εν τούτοις, είναι άξιο παρατηρήσεως ότι η τυπολογία και οι ευρύτεροι κοινωνικοί ρόλοι που υιοθετούνται από τις γυναίκες τρόφιμους παρουσιάζουν εξίσου μεγάλο ενδιαφέρον, διότι ενέχουν και αυτοί συμβολικές προεκτάσεις.

Πρέπει να τονίσουμε ότι οι κυρίαρχοι κοινωνικοί ρόλοι που έχουν καταγραφεί στις γυναικείες φυλακές είναι περιορισμένοι. Συγκεκριμένα είναι τρεις και εμφανίζουν σημαντικές ομοιότητες με την τυπολογία των Irwin και Cressey. Πρόκειται για τις: «square», «cool» και «life». Με τον πρώτο όρο περιγράφονται γυναίκες μεσαίων κοινωνικών στρωμάτων που εκτίουν ποινή φυλάκισης για το πρώτο αδίκημά τους, το οποίο αφορά κατάχρηση ή ανθρωποκτονία. Η κρατούμενη αυτού του τύπου δεν έχει «εγκληματικό προσανατολισμό», ενώ στην προσπάθειά της να αντισταθεί στα «δεινά της φυλάκισης»/pains of imprisonment ταυτίζεται περισσότερο με το προσωπικό της φυλακής παρά με τις συγκρατούμενές της.

Στη δεύτερη κατηγορία εντάσσονται γυναίκες που σε γενικές γραμμές προσπαθούν να περάσουν όσο πιο ανώδυνα γίνεται τον χρόνο έκτισης της ποινής τους, αποφεύγοντας τις φασαρίες, τις εντάσεις και τις συγκρούσεις. Στην τρίτη κατηγορία εντάσσονται οι χαρακτηριζόμενες «πορωμένες γυναίκες εγκληματίες» που έχουν σοβαρό εγκληματικό παρελθόν και συχνά παραβιάζουν τους κανονισμούς της φυλακής, ενώ υιοθετούν στον μέγιστο βαθμό τις αρχές του «υποπολιτισμού» της φυλακής.

Παράλληλα, διαπιστώνεται ότι οι γυναίκες τρόφιμοι αναλαμβάνουν ευρύτερους κοινωνικούς ρόλους που υιοθετούνται από τους άντρες, όπως του «politician», δηλαδή του ανθρώπου που συνεργάζεται με το προσωπικό της φυλακής για την επίλυση των διαφόρων προβλημάτων, αλλά και του «outlaw» που καταφεύγει στη βία ή την απειλή βίας για να αντιμετωπίσει τα προβλήματα που προκύπτουν στη φυλακή. Επιπροσθέτως, οι γυναίκες τρόφιμοι δύναται να υιοθετήσουν το ρόλο του «καρφιού» και να γίνουν «snitches», «inmate cops» και «jive bitches boosters» (2).

Ένας ακόμα ρόλος που παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον είναι αυτός της «Gumby gal». Πρόκειται για την αδύναμη και ευάλωτη κρατούμενη, η οποία υπό ορισμένες προϋποθέσεις θα μπορούσε να είναι μία καλή σύζυγος, μητέρα και νοικοκυρά. Βρίσκεται όμως στη φυλακή για εμπλοκή σε ειδεχθείς πράξεις, στις οποίες έχει οδηγηθεί εξαιτίας της σχέσης της με κάποιον εγκληματία. Δηλαδή, η ερωτική της σχέση με έναν «ακατάλληλο» για εκείνη άνδρα την έχει φέρει στο «χείλος του γκρεμού», γεγονός που επιβεβαιώνει την αδυναμία της. Αυτού του τύπου οι έγκλειστες εμφανίζουν κοινά χαρακτηριστικά με τους αρσενικούς punks.

Από την άλλη πλευρά, είναι αξιοπρόσεκτο ότι δεν εντοπίζεται στις γυναικείες φυλακές ο τύπος του «απατεώνα» (con) που είναι ευρέως διαδεδομένος στις ανδρικές φυλακές. Καταγράφεται μόνο ο τύπος των «ψευδο-απατεώνων» (pseudo cons) που καταβάλλουν προσπάθεια για να ενταχθούν στο χώρο της φυλακής αλλά δεν εμπλέκονται σε σοβαρά παράνομες δραστηριότητες όπως οι cons (3).

Τέλος, δεν μπορούμε να παραβλέψουμε ότι οι γυναίκες τρόφιμοι, κατ’ αντιστοιχία με τους άντρες, υιοθετούν ρόλους που συνδέονται με την ομοφυλοφιλία (4). Αυτό είναι απολύτως αναμενόμενο σε ένα περιβάλλον κυριαρχούμενο από άτομα του ιδίου φύλου. Ο όρος «ανδρογυναίκες» (butches) χρησιμοποιείται για να περιγράψει τις ομοφυλόφιλες που υιοθετούν ανδρικό ντύσιμο, συνήθως φορούν φαρδιά παντελόνια, καπελάκια και έχουν κοντοκουρεμένο μαλλί. Ένας πολύ υποτιμητικός όρος για τον καθορισμό του συγκεκριμένου τύπου κρατουμένων είναι «bull dyke». Κατά κανόνα, συμπεριφέρονται με τον ίδιο τρόπο τόσο εντός όσο και εκτός φυλακής, αν και ορισμένες γυναίκες απλώς υποδύονται αυτόν το ρόλο μέσα στη φυλακή, χωρίς να είναι στην πραγματικότητα «ανδρογυναίκες».

Γι’ αυτό, λίγο πριν από την αποφυλάκισή τους μακραίνουν τα μαλλιά τους και υιοθετούν πιο θηλυκή εμφάνιση. Ένας άλλος ενδιαφέρων τύπος που καταγράφεται είναι οι «lipstick lesbians»: γυναίκες που έχουν θηλυκή εμφάνιση αλλά εμπλέκονται σε ομοφυλοφιλικές σχέσεις, οι οποίες άλλοτε είναι βραχύβιες και άλλοτε διαρκούν για μεγάλο χρονικό διάστημα. Επιπλέον, ο όρος που χρησιμοποιείται για να προσδιορίζει γυναίκες εγκλείστους που αναπτύσσουν ομοφυλοφιλικές σχέσεις είναι «day trippers». Δεν πρόκειται για ομοφυλόφιλες αλλά αμφιφυλόφιλες ή, ακόμα, ετεροφυλόφιλες που «πειραματίζονται» με την ομοφυλοφιλία (5).

Σε εθνικό επίπεδο μία σημαντική έρευνα πραγματοποιήθηκε από τη Jennifer Panagopoulos (1979) στις γυναικείες φυλακές Κορυδαλλού (6). Οι κύριες διαπιστώσεις της συνοψίζονται σε τρία σημεία: πρώτον, ότι υφίστανται σημαντικές αντιστοιχίες ανάμεσα στις αξίες της ελληνικής κοινωνίας και τις αξίες που αναπτύσσονται στο χώρο της φυλακής. Δεύτερον, ότι κατά αντιστοιχία με τους άντρες κρατούμενους οι γυναίκες επιδοκιμάζουν τις αρχές της «αποστασιοποίησης», της «διακριτικής συμπεριφοράς» και της «αλληλεγγύης». Τρίτον, ότι οι απόψεις και οι στάσεις των γυναικών των φυλακών Κορυδαλλού αναφορικά με τους μεταξύ τους δεσμούς, τις αξίες της κοινωνίας και άλλα κοινωνικά θέματα, παρουσιάζουν αξιοσημείωτες ομοιότητες με τις αντίστοιχες των γυναικών κρατουμένων στις φυλακές των Η.Π.Α.

Στηριζόμενοι σε αυτά τα ενδιαφέροντα πορίσματα, εξάγουμε ένα σημαντικό συμπέρασμα: η αποδοχή από τις γυναίκες εγκλείστους των θεμελιακών αρχών του «υποπολιτισμού» των αντρών εγκλείστων καταδεικνύει ότι το κλειστό περιβάλλον της φυλακής οδηγεί στην υιοθέτηση, ανεξαρτήτως φύλου και ηλικίας, ορισμένων κοινών αρχών και αξιών, οι οποίες θεωρούνται απαραίτητες για τη διασφάλιση της αξιοπρέπειας στον χώρο των «ολοκληρωτικών» ιδρυμάτων. Γι’ αυτό, παραμένουν αναλλοίωτες στο χρόνο.

Αναμφισβήτητα, τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του φύλου αλλά και κάθε προσωπικότητας, «εμπλουτίζουν» την τυπολογία των κρατουμένων. Για παράδειγμα, ένα στοιχείο διαφοροποίησης μεταξύ γυναικών-αντρών, αναφορικά με τους ευρύτερους ρόλους που υιοθετούν, πηγάζει από την τάση των πρώτων να δημιουργούν μέσα στη φυλακή «οικογενειακές» ομάδες, τις χαρακτηριζόμενες «ψευδο-οικογένειες» που τις βοηθούν να προσαρμοστούν πιο εύκολα στο περιβάλλον του σωφρονιστικού καταστήματος και να αντιμετωπίσουν τα «δεινά» του εγκλεισμού (7). Αυτό ισχύει κυρίως για έγκλειστες που στην ελεύθερη κοινωνία έχουν στερηθεί τους οικογενειακούς δεσμούς.

Σε αυτές τις «οικογένειες» υιοθετούνται τρεις πρωταρχικοί ρόλοι: ο «πατέρας» (father), ο οποίος διαφοροποιείται από τον «μπαμπά» (daddy) και αναλαμβάνει το ρόλο του προστάτη, η «μητέρα» (mother) που αναλαμβάνει τις οικιακές ασχολίες και μία παραχαϊδευμένη κρατούμενη, το «μωρό» (baby), το οποίο φροντίζουν οι «γονείς». Είναι αξιοσημείωτο ότι η γυναίκα που υιοθετεί το ρόλο του «μωρού» επιλέγει το ύφος, τα ρούχα και το χτένισμα, που ταιριάζουν σε ένα μικρό παιδί., ώστε να ενσαρκώσει με απόλυτη ακρίβεια το ρόλο της. Άλλωστε, κάθε ρόλος έχει τα δικά του γνωρίσματα που τον διακρίνουν απόλυτα από τους υπόλοιπους.

Επίσης, στο πλαίσιο των «οικογενειών» διαμορφώνονται πιο εξειδικευμένοι τύποι. Η «υπερπροστατευτική μητέρα» (mother hens) είναι σεβάσμια, μεγαλύτερη σε ηλικία γυναίκα που φροντίζει τις άλλες κρατούμενες. Διάκειται εχθρικά σε όσους την προκαλούν ή όσους θεωρεί «απειλή». Ορισμένες φορές αυτού του τύπου οι μητέρες δεν υπολογίζουν τις συνέπειες όταν υπερασπίζονται τις κρατούμενες της ομάδας τους. Επιδιώκουν να έχουν πάντοτε τον έλεγχο και κάνουν ό,τι μπορούν για να τον διατηρήσουν. Οι χαρακτηριζόμενες «daddies» είναι κατά κανόνα εύσωμες και σκληροτράχηλες γυναίκες. Το κίνητρό τους είναι, όπως και στην περίπτωση των «υπερπροστατευτικών μητέρων», ο έλεγχος αλλά εμφανίζονται σεξουαλικά πιο διεκδικητικές. Από την άλλη, οι «πριμαντόνες» (prima donnas), επιδιώκουν άμεση ικανοποίηση των απαιτήσεών τους, ακόμα και αναφορικά με την απόκτηση ευτελών αγαθών. Κοινά στοιχεία με τις «πριμαντόνες» εμφανίζουν οι χαρακτηριζόμενες «drama queens», των οποίων πρωταρχικός στόχος είναι να επικεντρώνουν την προσοχή των άλλων επάνω τους, αν και δεν είναι τόσο επιτήδειες όσο οι πρώτες. Γι’ αυτό, συνηθίζουν να προφασίζονται ασθένειες που δεν μπορούν να αποδειχθούν και γενικά αντιδρούν με τρόπο που δημιουργεί την εντύπωση ότι είναι ευάλωτες και «εύθραυστες» (8).

Στηριζόμενοι στα δεδομένα της ψυχολογίας, σε μία προσπάθεια ανάλυσης της επιθυμίας των γυναικών φυλακισμένων να αναπτύσσουν «οικογενειακούς» ρόλους, οδηγούμαστε στο συμπέρασμα ότι μέσω αυτών προσπαθούν να αναπληρώνουν τη στέρηση της αληθινής οικογένειάς τους, η οποία για όλους τους ανθρώπους και δη για μία γυναίκα-μητέρα είναι το πιο πολύτιμο αγαθό.

Συνοψίζοντας, οι τυπολογίες και οι ευρύτεροι κοινωνικοί ρόλοι που υιοθετούνται από άντρες και γυναίκες εγκλείστους, με τις ομοιότητες και τις επιμέρους διαφοροποιήσεις, ρυθμίζουν και τελικά καθορίζουν την καθημερινή ζωή, τόσο εντός όσο και συχνά εκτός σωφρονιστικού καταστήματος. Γι’ αυτό άλλωστε δεν είναι τυχαίο ότι κάθε ρόλος είναι «ολοκληρωμένος», με την έννοια ότι συνοδεύεται από τις αντίστοιχες αρμοδιότητες, καθορισμένη γλωσσική και κοινωνική συμπεριφορά, συγκεκριμένες αντιδράσεις, κινήσεις, ακόμα και τα εξωτερικά χαρακτηριστικά προσαρμόζονται κατάλληλα. Όλα αυτά τα στοιχεία αποκαλύπτουν τη σπουδαιότητα των κυρίαρχων τύπων και ρόλων, μέσω των οποίων το άτομο, είτε βρίσκεται στον κλειστό χώρο της φυλακής είτε στην ελεύθερη κοινωνία, αποκτά την προσωπική του ταυτότητα με την οποία πορεύεται. Εν κατακλείδι, πρέπει να τονίσουμε ότι οι κοινωνικοί ρόλοι είναι αναπόσπαστα δεμένοι με τη γλωσσική έκφραση και επικοινωνία των κρατουμένων, γιατί οι έγκλειστοι με την ένταξή τους στον «υποπολιτισμό» της φυλακής υιοθετούν ένα ρόλο που αφορά την εν γένει συμπεριφορά τους (γλωσσική και κοινωνική).

Αυτό όμως που πρέπει να έχουμε στο νου μας είναι ότι οι ρόλοι δεν υιοθετούνται ούτε εκτελούνται πάντοτε με απόλυτη αυστηρότητα, αφού το άτομο μπορεί κάποια στιγμή να επιθυμήσει να «δραπετεύσει» από τον ρόλο που έχει υιοθετήσει. Άλλωστε, ο τρόπος με τον οποίο ο καθένας αντιλαμβάνεται τον ρόλο του διαφέρει: άλλοι δεσμεύονται σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό, άλλοι ταυτίζονται σε τέτοιο σημείο που «εναγκαλίζονται» τον συγκεκριμένο ρόλο, ενώ άλλοι δείχνουν απλώς μία τυπική προσήλωση. Ωστόσο, ακόμα και η απόσταση από τον ρόλο είναι αναμενόμενη και οφείλεται στο ότι το «παιχνίδι» της εκτέλεσης και εναλλαγής ρόλων δεν τελειώνει ποτέ ούτε στον χώρο της φυλακής ούτε στην ελεύθερη κοινωνία (9).

Η συζήτηση θα συνεχιστεί δυναμικά!

Παραπομπές
1. http://www.klimaka.org.gr/wp-content/uploads/2016/11/Ψυχοκοινωνικό-Προφίλ-Κρατούμενων-Γυναικών.pdf
2. M.D. McShane, F.P. Williams III, επιμ, Encyclopedia of American Prisons, N. York and London: Garland Publishing, 1996, σσ. 360-361.
3. T. Martin, Behind Prison Walls: The Real World of Working in Today’s Prisons, Colorado: Paladin Press, 2003, σελ. 95.
4. M.D. McShane, F.P. Williams III, επιμ, ό.π., σελ. 361.
5. T. Martin, ό.π., σελ. 95.
6. J. Panagopoulos, Korydallos: A Study of a Greek Prison for Women Offenders, Ann Arbor Michigan, 1979, στο Έ. Λαμπροπούλου, Κοινωνικός Έλεγχος του Εγκλήματος, Αθήνα: Παπαζήσης, 1994, σσ. 256-257.
7. M. R. Pogrebin, M. Dodge, «Women’s Accounts of their Prison Experiences: A Retrospective View on their Subjective Realities» στο R. Tewksbury (επιμ), Behind Bars: Readings on Prison Culture, N. Jersey: Pearson Prentice Hall, 2005, σελ. 29.
8. T. Martin, ό.π., σελ. 94.
9. E. Goffman, Συναντήσεις: Δύο Μελέτες στην Κοινωνιολογία της Αλληλεπίδρασης, ό.π., σσ. 202 και 254.

2 Comments

Filed under Ζητήματα Εγκληματολογίας, Ζητήματα Εκπαιδευτικά, Ζητήματα Κοινωνικά

2 responses to “Γυναίκα και Φυλακή

  1. Πολύ ενδιαφέρον και κατατοπιστικό

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.