Αξιακός κώδικας στο άτεγκτο και περιοριστικό περιβάλλον της φυλακής


Η έρευνα στα καταστήματα κράτησης, διεθνώς, έχει αναδείξει τον σημαίνοντα ρόλο του κώδικα αξιών, ο οποίος είναι απαραίτητος όχι μόνο για τη συνύπαρξη αλλά και για την επιβίωση των κρατουμένων στο κλειστό, άτεγκτο και περιοριστικό πλαίσιο της φυλακής.

Οι αξίες που διέπουν τη μικροκοινωνία της φυλακής και ρυθμίζουν τις σχέσεις των κρατουμένων “μεταφέρονται” και σε γλωσσικό επίπεδο, μέσω του ιδιαίτερου γλωσσικού κώδικα επικοινωνίας που χρησιμοποιείται στον χώρο της φυλακής, όπως έχει δείξει και η δική μου έρευνα στα ελληνικά καταστήματα κράτησης. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι η γλώσσα αποτελεί φορέα ιδεών, στάσεων, αντιλήψεων, επομένως οι γλωσσικοί κώδικες επικοινωνίας, όπως η γλώσσα της φυλακής, λειτουργούν πρωτίστως σε συμβολικό επίπεδο.

Δύο από τις πιο θεμελιώδεις αρχές που διέπουν τον μικρόκοσμο της φυλακής είναι η αρχή της αλληλευγγύης και η αρχή της ενότητας. Όποιος παραβαίνει τις συγκεκριμένες αρχές, θεωρείται μισητό πρόσωπο. Ο Αμερικανός κοινωνιολόγος και εγκληματολόγος, Gresham Sykes, έχει περιγράψει με απόλυτη ακρίβεια αυτόν τον τύπο στη φυλακή, ο οποίος λειτουργεί συμφεροντολογικά και προκαλεί σοβαρά προβλήματα στους συγκρατούμενούς του.

Πιο συγκεκριμένα, ο Sykes μελέτησε μια κρατική φυλακή υψίστης ασφαλείας του N.Jersey, 1200 κρατουμένων και 300 σωφρονιστικών υπαλλήλων και περιέγραψε με μεγάλη οξυδέρκεια συγκεκριμένες κατηγορίες κρατουμένων, βάσει ονομασιών και παρωνυμιών που αποδίδει ο ένας στον άλλον.

Οι τύποι που περιλαμβάνει είναι: πρωτον, ο “μεταπράτης” (merchant ή pedlar ή businessman). O όρος αποδίδεται στον κρατούμενο που πουλάει σε υψηλές τιμές διάφορα είδη και υπηρεσίες στους κρατούμενους και στο σωφρονιστικό προσωπικο. Ο “μεταπράτης” εκμεταλλεύεται τις υλικές στερήσεις των συγκρατούμενών του, πουλώντας αγαθά και υπηρεσίες που κανονικά θα έπρεπε να παρέχει δωρεάν. Θέτει πάνω από το κοινό καλό το προσωπικό του όφελος και κινείται συμφεροντολογικά στον χώρο της φυλακής, χρησιμοποιώντας συχνά αθέμιτα μέσα. Είναι μισητό πρόσωπο, όχι μόνο γιατί εκμεταλλεύεται τις ανάγκες των συγκρατούμενων αλλά γιατί καταστρατηγεί τις θεμελιώδεις αρχές της ενότητας και της αλληλεγγύης που, όπως τόνισα, είναι πρωταρχικής σημασίας για τον χώρο των φυλακών, γιατί διασφαλίζουν την αποφυγή εντάσεων και ταυτόχρονα σχετίζονται άμεσα με την έννοια του “αρσενικού”, η οποία είναι εξαιρετικά σημαντική.

Να σημειώσω εδώ ότι η προαναφερθείσα έννοια εκτείνεται πέρα από το φύλο και συνδέεται με αξίες, όπως η ειλικρίνεια, η ευθύτητα/ντομπροσύνη, στοιχεία δηλαδή που οι κρατούμενοι θεωρούν ότι ένα “αρσενικό που τιμά τα παντελόνια του” πρέπει να έχει στη φυλακή, ενώ όποιος δεν έχει αυτά τα χαρακτηριστικά και εμφανίζεται ανειλικρινής και ανέντιμος, περιθωριοποιείται και τίθεται στο στόχαστρο των συγκρατούμενών του.

Ο δεύτερος τύπος είναι ο “γορίλας” (gorilla), στον οποίο αναφέρθηκα εκτενώς σε προηγούμενο άρθρο μου στο blog, με τίτλο Η πρόληψη του εγκλήματος και η συμμετοχή του πολίτη στην εποχή της τεχνολογίας. Στο εν λόγω άρθρο που μπορείτε να διαβάσετε στο blog επιχειρώ μια σύνδεση του gorilla, όπως τον έχει αποτυπώσει στην έρευνά του ο Sykes, με το προφίλ δραστών ενδοοικογενειακής βίας που αντλούν “δύναμη” από τον φόβο των θυμάτων τους. Να υπενθυμίσω στο σημείο αυτό ότι πρόκειται για τον σωματώδη κρατούμενο που αφαιρεί διά της βίας είδη πρώτης ανάγκης από συγκρατούμενούς του, καταφεύγοντας κυρίως στις απειλές και όχι στη χρήση βίας. Πρόκειται για έναν θρασύδειλο τύπο που επιτυγχάνει τον στόχο του μόνο όταν τα βάζει με τους πιο αδύναμους κρατούμενους.

Ο τρίτος τύπος είναι ο “λύκος” (wolf). Ο συγκεκριμένος τύπος περιγράφει τον κρατούμενο “επιβήτορα” στις ομοφυλικές σχέσεις που συνάπτει μέσα στη φυλακή. Τέλος, καταγράφονται δύο ακόμα τύποι: ο “άσημος” (punk) και ο “μικρός” (fag) που χαρακτηρίζουν όσους υιοθετούν τον παθητικό κι ενδοτικό ρόλο στις ομοφυλικές σχέσεις.

Συνοψίζοντας, η επιβίωση μέσα στη φυλακή προΰποθέτει τον σεβασμό των αρχών και αξιών του κώδικα των εγκλείστων. Όσοι παραβαίνουν τους κανόνες, θεωρούνται “εχθροί”. Η ζωή, σαφώς, σε ένα τόσο ασφυκτικό πλαίσιο είναι πολύ σκληρή, όπως επιβεβαιώνουν κι οι μαρτυρίες των κρατουμένων που παρουσιάζουμε στο πλαίσιο των βιοαφηγήσεων-της δράσης μας με τον Καθηγητή Εγκληματολογίας, Α.Μαγγανά.

Η κατάσταση καθίσταται πολυπλοκότερη στα καταστήματα κράτησης της σημερινής εποχής, με τις πολύ σοβαρές αλλαγές στην ανθρωπογεωγραφία των φυλακών και την αναγκαστική συνύπαρξη διαφορετικών εθνικοτήτων, θρησκειών, γλωσσών και πρωτίστως πολιτισμών που συνεπάγονται τελείως διαφορετικές αντιλήψεις, στάσεις ζωής και πολύ διαφορετικούς αξιακούς κώδικες. Το γεγονός αυτό είναι πολύ σοβαρό, γιατί οι διαφορές ως προς τις αντιλήψεις και αξίες δύναται να οδηγήσουν σε εντάσεις ακόμα και συγκρούσεις. Επομένως, απαιτείται μεγάλη προσοχή και καθίσταται εμφανής ο καθοριστικός ρόλος της εκπαίδευσης εντός φυλακής, δεδομένου ότι η εκπαίδευση έχει τεράστια δύναμη ως προς την εξομάλυνση εντάσεων και αποτελεί το ισχυρότερο μέσο σωφρονισμού και κοινωνικής ενσωμάτωσης.

Βλ. σχετικά
Sykes, G.M. (1958), The Society of Captives: A Study of a Maximum Security Prison, Princeton: Princeton University Press.
Καρδαρά, Α. (2014-πρόλογος: Καθηγητή Γ.Πανούση), Φυλακή και Γλώσσα, Αθήνα-Κομοτηνή: Αντ.Ν.Σάκκουλα.

Advertisements

Leave a comment

Filed under Ζητήματα Εγκληματολογίας

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.