Τρομοκρατία


Η τρομοκρατία είναι ένα πολυσύνθετο φαινόμενο με βαθιές ιστορικές, πολιτικές και κοινωνικές ρίζες. Οι επιπτώσεις της συχνά έχουν τεράστιο αντίκτυπο στην πορεία της ανθρωπότητας. Ωστόσο, είναι εξαιρετικά δύσκολο να την προσδιορίσουμε με απόλυτη ακρίβεια. Όπως εύστοχα έχει διατυπωθεί από έναν διεθνολόγο: «Την τρομοκρατία είναι δύσκολο να την ορίσεις, αλλά την καταλαβαίνεις». Ασφαλώς, αυτό που εξ αρχής πρέπει να τονισθεί είναι ότι η τρομοκρατία αποτελεί μια πολιτική έννοια και όχι παν ό,τι τρομάζει, όπως ισχυρίζονται ορισμένοι.
Το ερώτημα «τι είναι τρομοκρατία» και κατ’ επέκταση «ποιος είναι τρομοκράτης» παραμένει μέχρι σήμερα αναπάντητο, κυρίως λόγω της πληθώρας των ερμηνειών που επιδέχεται αυτή η έννοια. Με άλλα λόγια, μέχρι σήμερα δεν υπάρχει ένας καθολικά αποδεκτός ορισμός περί «τρομοκρατίας» και «τρομοκρατών», αλλά ερμηνεύονται κατά το δοκούν. Είναι αξιοσημείωτο ότι ενώ το σύνολο των αναλύσεων και των επιστημονικών προσεγγίσεων διέπεται από την άποψη ότι τόσο η έννοια, όσο και η πρακτική της τρομοκρατίας είναι ιστορικό και πολιτικό γεγονός, δεν ασχολείται καθόλου με τις αιτίες γένεσης, ύπαρξης, εξέλιξης και πρόληψής της. Οι μελετητές περιορίζονται σε παραινέσεις προς τις κυβερνήσεις για τη θέσπιση ενός νομοθετικού πλαισίου που θα αποσκοπεί στην αντιμετώπιση ή καταστολή του φαινομένου της τρομοκρατίας ή απλώς καταγράφουν τις ποικίλες μορφές έκφρασής της.
Επιχειρώντας, μία σύντομη ιστορική αναδρομή, θα λέγαμε ότι η έννοια της τρομοκρατίας συναντάται σε πολλά κείμενα αρχαίων συγγραφέων και κυρίως Ελλήνων φιλοσόφων. Η λέξη «τρομοκρατία» για πρώτη φορά απαντάται στη Γαλλική Επανάσταση του 1789, καθώς ο συγκεκριμένος όρος χρησιμοποιήθηκε από τους Ιακωβίνους, την πιο ακραία πτέρυγα της Επανάστασης. Οι Ιακωβίνοι χρησιμοποίησαν πράξεις βίας και τρομοκρατίας προκειμένου να οικοδομήσουν τη νέα κοινωνική τάξη. Δεν δίσταζαν μάλιστα να εκτελούν άτομα που ανήκαν στην αριστοκρατία με μόνη αιτιολογία ότι ήσαν αριστοκράτες. Συχνά κατέφευγαν σε τρομοκρατικές ενέργειες προκειμένου να «τιμωρήσουν» τους αντιφρονούντες της επανάστασης. Την ίδια εποχή η λέξη «τρομοκρατία» ερμηνεύεται από το Λεξικό της Γαλλικής Ακαδημίας ως ‘σύστημα, καθεστώς του τρόμου’ και γρήγορα αποκτά αρνητική έννοια, ενώ στον «τρομοκράτη» αποδίδονται εγκληματικές προθέσεις. Σταδιακά, η τρομοκρατία ταυτίζεται με την εγκληματική δράση. Η τρομοκρατία που κορυφώθηκε από τον Μάρτιο του 1793 έως τον Ιούλιο του 1794 ταυτίστηκε με το καθεστώς του τρόμου. Η κυριαρχία των Ιακωβίνων οφείλεται στις εσωτερικές διεργασίες για πολιτική αλλαγή. Ένα κύριο χαρακτηριστικό των τρομοκρατικών επιθέσεων ήταν ότι δεν στρέφονταν μόνο εναντίον των μελών της αριστοκρατίας, αλλά και εναντίον άλλων επαναστατών.
Από τα μέσα του 19ου αιώνα όμως οι όροι «τρομοκρατία» και «τρομοκράτης» απέκτησαν αυτόνομο ιδεολογικό περιεχόμενο. Μάλιστα, το 1818 – 81 αναπτύχθηκε έντονη δράση Ρώσων επαναστατών κατά της αυταρχικής κυβέρνησης. Στο σύνολο της ευρωπαϊκής επικράτειας εμφανίζονται εθνικιστικές ομάδες, όπως των Ιρλανδών, των Μακεδόνων και των Αρμενίων στην Τουρκία, που διεκδικούν την αυτονομία τους καταφεύγοντας σε πράξεις βίας. Αργότερα, η Βιομηχανική Επανάσταση συνέβαλε στην ανάπτυξη της εθνικής συνείδησης και αποτέλεσε το πλαίσιο για την ανάπτυξη της τρομοκρατικής δράσης των αναρχικών του τέλους του 19ουαιώνα .Τα αναρχικά κινήματα έδρασαν σε χώρες, όπως η Γαλλία, η Ιταλία, η Ισπανία και οι ΗΠΑ, όπου η ραγδαία ανάπτυξη οδήγησε σε ιδεολογικές αντιπαραθέσεις εξαιτίας της εκμετάλλευσης του ατόμου από τη νέα τάξη βιομηχάνων.
Στα τέλη του 19ου αιώνα κα στις αρχές του 20ου γενικεύεται το κύμα βίας. Το θεμελιώδες χαρακτηριστικό του είναι ότι πηγάζει από τις προϋπάρχουσες πολιτικές και κοινωνικές ανισότητες και αντιθέσεις, οι οποίες όμως μέχρι εκείνη τη στιγμή δεν εκφράζονταν ιδεολογικά. Η αναρχική ιδεολογία συνεχίζει να διέπει αυτό το ευρύ κύμα βίας, αλλά η διαφορά με το παρελθόν είναι ότι αποτελεί πλέον μόνο ένα μέρος του. Στη διάρκεια αυτής της χρονικής περιόδου η καταπίεση πολιτών από αυταρχικές κυβερνήσεις, η έλλειψη δικαιωμάτων για τους μειονοτικούς πληθυσμούς και οι διεκδικήσεις λαών της αυτονομίας και ανεξαρτησίας τους, οδήγησαν στη δημιουργία κινημάτων που έδρασαν εκείνη την περίοδο. Ο Διαφωτισμός αποτέλεσε την ιστορική αφετηρία και την αιτία δημιουργίας αυτών των κινημάτων, καθώς παρείχε το φιλοσοφικό υπόβαθρο για να τεθούν υπό αμφισβήτηση από τους διανοούμενους της εποχής τα υπάρχοντα πολιτικά και οικονομικά συστήματα και συμφέροντα.
Επιστρέφοντας, τέλος, στη νεότερη εποχή, θα ήταν σκόπιμο να υπογραμμιστεί ότι από τις πρώτες κιόλας προσπάθειες που έγιναν προκειμένου να οριστεί το φαινόμενο της τρομοκρατίας κατά τη δεκαετία του 60 φάνηκε ότι υπάρχουν πολλές δυσκολίες, οφειλόμενες στα διαφορετικά ζητούμενα κάθε κοινωνίας, αλλά και στις διαφορετικές σκοπιμότητες κάθε κυβερνητικής εξουσίας. Παρ’ όλα αυτά σε αρκετούς ορισμούς της τρομοκρατίας που κατά καιρούς έχουν διατυπωθεί, κυρίως από κυβερνήσεις των ΗΠΑ, είναι φανερή η ταύτιση της τρομοκρατίας με το έγκλημα. Ακόμη και σήμερα παραμένει ρευστή η διάκριση ανάμεσα σε τρομοκρατική οργάνωση, εθνικό – απελευθερωτικό μέτωπο ή κίνημα πολιτικών διεκδικήσεων.
Συνοψίζοντας, πρέπει να επισημανθεί ότι μέσα στην πληθώρα των ορισμών περί τρομοκρατίας, διαχωρίζουμε τρεις τύπους ορισμών: οι θεωρούμενοι ως απλοί ορισμοί ταυτίζουν την τρομοκρατία με τη βία ή την απειλή χρήσης βίας με σκοπό τον εκφοβισμό ή την επίτευξη μιας αλλαγής στις στάσεις ή στις διαθέσεις μιας ομάδας πληθυσμού. Μια δεύτερη κατηγορία ορισμών την εντάσσουν σε ένα καθαρά νομικό πλαίσιο και προσπαθούν να την αντιμετωπίσουν ποινικά, ταυτίζοντάς την με την εγκληματική βία. Τέλος, έχουμε τους αναλυτικούς ορισμούς που επικεντρώνονται στην πολιτική διάσταση και στα κοινωνικά κίνητρα που έχουν ή ισχυρίζονται ότι έχουν οι δράστες.
Σε γενικές γραμμές η τρομοκρατία διακρίνεται σε τέσσερις κατηγορίες.
• Η πρώτη κατηγορία περιλαμβάνει τα απελευθερωτικά κινήματα, με εθνικό ή θρησκευτικό χαρακτήρα, τα οποία έχουν λαϊκή βάση και κάνουν χρήση ένοπλων δυνάμεων. Τα κινήματα αυτά στοχεύουν στην αυτό-κυβέρνηση ή ανεξαρτησία. Σε αυτή την κατηγορία ανήκει η Παλαιστινιακή Απελευθερωτική Οργάνωση και ο IRA.
• Η δεύτερη κατηγορία περιλαμβάνει τους αντι – ιμπεριαλιστές ή επαναστατικές ομάδες, χωρίς λαϊκό έρεισμα, που συνήθως μάχονται για την πάλη των τάξεων και χρησιμοποιούν τον ένοπλο αγώνα, εφαρμόζοντας και την τακτική του αντάρτικου πόλεων σε μη δημοκρατικές κοινωνίες, όπως είναι οι: Tupamaros στην Ουρουγουάη, Marighella στην Βραζιλία και Montoneros στην Αργεντινή.
• Η τρίτη κατηγορία περιλαμβάνει τις περιθωριακές πολιτικές ομάδες που επιδιώκουν να φέρουν την επανάσταση σε δημοκρατικές βιομηχανοποιημένες κοινωνίες. Δεν έχουν λαϊκό έρεισμα, ενώ η στρατηγική τους στηρίζεται στην ιδεολογική θέση ότι το σύστημα είναι καταπιεστικό. Εδώ εντάσσονται οι Ερυθρές Ταξιαρχίες και οι Weathermen.
• Η τέταρτη κατηγορία περιλαμβάνει την κρατική και παρακρατική τρομοκρατία που στοχεύουν στη διατήρηση της κυριαρχίας τους σε κράτη και κοινωνικές ομάδες. Γι’ αυτό αποβλέπουν στην απόκτηση οπαδών ακόμη και μέσα στα πλαίσια του εκφοβισμού, αλλά και στην εξόντωση (συχνά σε μαζική κλίμακα) των πραγματικών ή εν δυνάμει αντιπάλων τους.
Συμπερασματικά, η τρομοκρατία θα παραμείνει ένα από τα σημαντικότερα διεθνικά ζητήματα και θα προκαλεί εθνικά, θρησκευτικά, πολιτικά και οικονομικά προβλήματα μέχρι οι κοινωνίες και τα κράτη να αναζητήσουν τις γενεσιουργικές αιτίες της και να κατανοήσουν ότι είναι απαραίτητη η πολιτική αντιμετώπιση του φαινομένου.
Αναμφίβολα, η ανάπτυξη των νέων τεχνολογιών συνέβαλε αποφασιστικά στην αλλαγή της φύσης των τρομοκρατικών χτυπημάτων. Στη σύγχρονη εποχή, δηλαδή, παρατηρείται μια σημαντική διαφοροποίηση στη στρατηγική, αλλά και στη φιλοσοφία της τρομοκρατίας, συγκριτικά με παρελθούσες εποχές. Το γεγονός αυτό σε μεγάλο βαθμό είναι άμεση ή έμμεση συνέπεια της τεχνολογικής εξέλιξης, κυρίως σε ό,τι αφορά τα μέσα μεταφοράς, τα μέσα ενημέρωσης και τον χρησιμοποιούμενο οπλισμό. Ειδικότερα, είναι πλέον σύνηθες φαινόμενο να αποτελεί η κάλυψη μιας τρομοκρατικής ενέργειας από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης τον πρωταρχικό σκοπό των τρομοκρατών. Οι τρομοκράτες στη σημερινή κοινωνία δύνανται να «σκηνοθετήσουν» ένα χτύπημά τους προκειμένου να σκορπίσουν τον πανικό, εφόσον γνωρίζουν ότι οι ενέργειες τους θα μεταδοθούν με απευθείας συνδέσεις σε ολόκληρο τον κόσμο.
Κατά συνέπεια, λόγω των ευρύτατων τεχνολογικών αλλά και κοινωνικών αλλαγών η τρομοκρατία στην εποχή μας αποκτά νέο «πρόσωπο». Μολονότι είναι πολύ δύσκολο να την ορίσουμε, τουλάχιστον μπορούμε να προσδιορίσουμε τις ποικίλες μορφές της: πυρηνική, χημική, βιολογική και ηλεκτρονική. Οι τρομοκράτες «νέας γενιάς», του 21ου αιώνα δηλαδή, έχουν μια σχέση εξάρτησης από τις τεχνολογικές δυνατότητες που προσφέρουν τα ΜΜΕ και κατά κύριο λόγο η τηλεόραση. Όπως έχει λεχθεί, ο τεράστιος και διαρκώς αυξανόμενος αντίκτυπος, όπως και η διάδοση, των τρομοκρατικών ενεργειών οφείλεται σχεδόν αποκλειστικά στην ανάπτυξη των ΜΜΕ και κυρίως στην τηλεοπτική εικόνα, η οποία συχνά λειτουργεί ως όργανο προπαγάνδας. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι σε διεθνές επίπεδο τα τρομοκρατικά χτυπήματα έχουν γίνει πολύ πιο αιματηρά από τότε που τα ΜΜΕ δίνουν έμφαση σε αυτά, προβάλλοντάς τα με τρόπο δραματοποιημένο και διογκωμένο πολλές φορές. Σύμφωνα με πολλές μελέτες που πραγματεύονται το θέμα της τρομοκρατίας τα ΜΜΕ σε διεθνές επίπεδο έχουν μετατραπεί σε όργανο που μπορεί εύκολα να χρησιμοποιηθεί από τους τρομοκράτες προκειμένου οι ενέργειες τους να έχουν τεράστιες συνέπειες παγκοσμίως.
Στο σύγχρονο πολιτισμό των ΜΜΕ και της εικόνας είναι φυσικό επακόλουθο να υπάρχει στενή σχέση μεταξύ τρομοκρατίας και μέσων επικοινωνίας. Η αρχή και το τέλος της σύγχρονης δημοσιογραφίας είναι το «μάτι» της κάμερας. Ό,τι δεν καταγράφεται στην κάμερα είναι σαν να μην έχει συμβεί ποτέ. Η επίθεση στους Δίδυμους Πύργους ίσως να μην είχε λάβει πότε χώρα, εάν οι εμπνευστές της δεν ήταν βέβαιοι ότι το γεγονός θα καταγραφόταν σε απευθείας μετάδοση και θα αιχμαλώτιζε τα μάτια ολόκληρης της ανθρωπότητας.
Φτάνοντας στην χθεσινή επίθεση στο εμπορικό κέντρο του Αμαρουσίου, Mall, εκφράζω τον σοβαρό προβληματισμό μου για την επιλογή τοποθέτησης εκρηκτικού μηχανισμού στο συγκεκριμένο χώρο τη συγκεκριμένη μέρα και ώρα. Επιλέχθηκε το πρωί της Κυριακής, όπου στο εν λόγω εμπορικό συχνάζουν ως επί το πλείστον οικογένειες με παιδιά (βρέφη, παιδάκια του νηπιαγωγείου και του δημοτικού, έφηβοι) προκειμένου να παίξουν με τον κλόουν που έρχεται κάθε Κυριακή σε καφετέρια του Mall, να παρακολουθήσουν κινηματογραφικές παραστάσεις και να πιούνε το αναψυκτικό τους, συζητώντας τα νέα του σχολείου! Ένα τέτοιο χτύπημα «εντυπωσιασμού», όπου ναι μεν είχε προηγηθεί προειδοποιητικό τηλεφώνημα, χωρίς όμως ακριβή ενημέρωση για το μέρος τοποθέτησης του μηχανισμού, με προβληματίζει. Κατά την προσωπική μου άποψη, επιβεβαιώνει το «καμπανάκι» κινδύνου που έχουν κρούσει οι ειδικοί επιστήμονες, ότι δηλαδή στο πλαίσιο μίας κοινωνίας, όπου όλοι οι συνεκτικοί δεσμοί ακόμα και οι θεσμοί τελούν ή απειλούνται με κατάρρευση, η εγκληματικότητα θα λαμβάνει πολύ πιο επικίνδυνες διαστάσεις, νέες μορφές, νέα πρόσωπα και «προσωπεία» προς χάριν «εντυπωσιασμού», «εκφοβισμού», «πίεσης» για εξυπηρέτηση συγκεκριμένων συμφερόντων….. Ελπίζω και εύχομαι, από τα βάθη της ψυχής μου, να μη θρηνήσουμε αθώα θύματα….

Σχετική βιβλιογραφία

Μπόση, Μ. Περί του Ορισμού της Τρομοκρατίας, Αθήνα: Π. Τραυλός, 2000.
Βαφειάδης, Ν. “Ο Πολιτισμός της Κάμερας” στο Οι Ειδήσεις του Πολέμου και ο Πόλεμος κατά της Είδησης, Αθήνα: Λιβάνης, 2002.
Chaliand, G. Terrorism: from popular struggle to media spectacle, London: Saqi Books, 1987.
Gupta, S. The Replication of Violence: thoughts on international terrorism after September 11th 2001, London: Pluto Press, 2002.
Warldlaw, G. Political Terrorism: theory, tactics and counter-measures, Cambridge: Cambridge University Press, 1998, 2nd edition.

Advertisements

1 Comment

Filed under Ζητήματα Εγκληματολογίας

One response to “Τρομοκρατία

  1. Απλα αγάπησα το κείμενο σου…….

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s